Biruni ve İbn-i Sina’nın Sönen Meşalesi.Duygu ve Düşünce
Tarih bilimi, yüzlerce, belki de binlerce kenarı olan çok boyutlu bir şekle benzer. Her bir kenar kendi gerçekliğini yansıtırken, diğer kenarlarla olan bağlamından asla kopmaz. Bir kenardan diğerine geçtiğinizde, yeni karşılaştığınız gerçeğin aslında bir eskisinin nedeni ya da sonucu olduğunu fark edersiniz; hatta bazen bu yeni gerçek, bildiğiniz birkaç doğruyu tamamen bertaraf edebilir. Ancak asıl mesele tarihin ne olduğundan ziyade, her toplumun veya bireyin kendi inançları doğrultusunda onu nasıl şekillendirdiği veya manipüle ettiğidir.
İşte tam bu noktada, Orta Asya medeniyetleri uzmanı S. Frederick Starr, Kayıp Aydınlanma adlı eserinde yüzlerce farklı kaynağı ve araştırmacının tespitlerini referans alarak bizi manipülasyonlardan uzak, salt gerçekliğe yakın bir tarihi sahneye davet ediyor.
Neden Bu Kitap? Neden Şimdi?
Tarihçilerin satır aralarında bildiği, meraklılarının araştırarak ulaşabildiği bu meseleleri Starr neden geniş kitleler için yazma ihtiyacı duydu? Kendi ifadesiyle bu araştırmanın başlangıç noktasını bizzat "olayların kendileri" oluşturuyor. Yazarın şu sorusu kitabın asıl belkemiğini teşkil etmekte:
"Nasıl oldu da İbn-i Sina ve Biruni gibi dünya tarihinin en büyük beyinlerinin neredeyse tamamı, aynı zaman diliminde ve aynı coğrafyada (Orta Asya) ortaya çıktı? Ve daha da önemlisi, bu ışık neden söndü?"
Bizler genellikle tarihi olaylar üzerinden değerlendirir ve doğrusal bir ilerleme bekleriz. Ancak Orta Asya’da tarih, bu olağan akışın aksine seyretmiştir. Yaşayan medeniyetlerin yerini yenileri almamış, o zengin kültürü yaşatacak ve geleceğe aktaracak eserler zamanla yok olmuştur.
Dünyanın Merkezi: Büyük Orta Asya
Yine de coğrafyanın kaderi bir dönem için tüm dünyayı aydınlatmıştır. Orta Asya'da başlayan bu "Aydınlanma Çağı", dünyanın geri kalanı için eşi benzeri görülmemiş bir ilerlemenin temeliydi. Starr’ın vurguladığı gibi; 680-740 yılları arasındaki Arap fetihleri, Orta Asyalıların 750’deki Abbasi ihtilalindeki merkezi rolü ve Halife Memûn'un 819'da Bağdat'ı ele geçirmesi, bu kadim coğrafyada yeni bir dönem başlatmıştı.
Büyük Orta Asya artık dünyanın merkeziydi. En büyük ticaret ağlarının ve müreffeh kentlerin kalbi burada atıyordu. Geçmişten gelen zengin miras, maddi güçle birleşince düşünürleri ve sanatçıları destekleyen, ilim ve tefekkür için en ideal çevreyi yaratan bir ekosistem doğurdu. Neresinden bakılırsa bakılsın bu durum, insanlığın düşünce ve yaratıcılığının en muhteşem dönemlerinden biriydi. Oldukça dar bir coğrafi alanda çok sayıda kabiliyetli yazar; bilime ve bilgi teorisine ilişkin, Bertrand Russell'ın tabiriyle "Felsefenin Meseleleri" üzerine binlerce kitap ve risale yazmıştı.
Starr'ın bu eserdeki temel amaçlarından biri de, bugün dünyanın en geri kalmış bölgelerinden biri olarak görülen (Afganistan'ı da içine alan) bu coğrafyanın, bir zamanlar insanlığın en önde gelen bilim insanlarını ve düşünürlerini yetiştirdiğini kanıtlamaktır.
Kayıp Aydınlanma, üzerine kolayca ahkâm kesilebilecek sıradan bir kitap değil; bilgi birikimi yüksek, işin ehli kişilerin derinlemesine tartışabileceği ciddiyette bir eser. Ancak sıradan bir okur olarak bile, aradan asırlar geçtikten sonra insanlık olarak neleri kaybettiğimizi acı bir şekilde anlayabiliyoruz.
S. Frederick Starr'ın ana tezini özetleyen o çarpıcı düşünceyle bitirmek gerekirse: Eğer Biruni ve İbn-i Sina gibi adamların yaktığı meşale sönmeseydi, bugün dünya çok farklı bir yer olabilirdi.
Tarihe, bilime ve kayıp medeniyetlere ilgi duyan herkese okumalarını tavsiye ederim.
İyi okumalar.
··
1.050 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.