Felâtun Bey ile Râkım Efendi’yi düşündüğümde, aklıma ilk gelen şey bunun sadece bir hikâye değil, aynı zamanda “nasıl modernleşmeliyiz?” sorusuna verilmiş bir cevap olduğu. Ahmet Mithat, iki zıt tip üzerinden bunu çok açık anlatıyor: Felâtun Bey ve Râkım Efendi.
(Spoiler içerir)
Felâtun Bey, zengin bir ailenin mirasyedisi. Batılılaşmayı; şık giyinmek, Fransızca kelimeler serpiştirerek konuşmak, eğlenmek, para harcamak sanıyor. Çalışmak, üretmek, kendini geliştirmek gibi bir derdi yok. Her şeyi yüzeyde yaşıyor. Bu yüzden de yavaş yavaş çöküyor, borçlanıyor, elindekini kaybediyor.
Râkım Efendi ise tam tersi. Fakir ama çalışkan. Hem Doğu’yu biliyor hem Batı’yı öğrenmeye açık. Emek veriyor, çeviriler yapıyor, ders veriyor, kendi ayakları üzerinde duruyor. Ahlaklı, tutarlı, üretken. Hayatta da karşılığını alıyor; saygı görüyor, yükseliyor.
Roman boyunca bu iki hayat paralel ilerliyor. Biri inerken diğeri çıkıyor. Ahmet Mithat burada çok net bir taraf tutuyor: Batılı gibi görünmek yetmez, Batılı gibi düşünmek, çalışmak, üretmek gerekir diyor. Bu yüzden roman biraz ders verir gibi, nasihat eder gibi yazılmış. Bugünden bakınca karakterlerin çok siyah-beyaz olduğunu hissediyorum. Felâtun fazla kötü, Râkım fazla kusursuz. Yazar sık sık araya girip okura ne düşünmesi gerektiğini söylüyor. Ama buna rağmen, döneminin ruhunu ve zihniyetini çok iyi yakalayan, Türk romanında önemli bir eşik olan bir metin.
Bu genel çerçevenin içinde kadınlara bakınca, onların hikâyenin merkezinde olmadığını çok net görüyoruz. Kadınlar, kendi dünyalarıyla değil, erkeklerin doğru ya da yanlış yolunu göstermek için varlar. Daha çok birer “ayna” gibiler.
Felâtun’un hayatındaki Polini, yanlış Batılılaşmanın kadın yüzü gibi çizilmiş. Eğlence, gösteriş, para harcama, sorumsuzluk… Felâtun’un savrulmasına eşlik eden bir figür. Ama Polini’nin kendi hikâyesi yok; ne hissettiğini, ne düşündüğünü pek bilmiyoruz. O daha çok “bak, böyle yaşarsan böyle çökersin” demek için orada.
Râkım’ın hayatındaki Canan ise bunun tam karşısında duruyor. Sessiz, ahlaklı, sadık, evine bağlı. Ama aynı zamanda Râkım tarafından “yetiştirilen” bir kadın. Eğitilen, biçimlendirilen, erkeğin idealine göre şekillenen biri. Canan’ın da kendi sesi yok. O, Râkım’ın doğruluğunun ve başarısının ödülü gibi duruyor.
Bu iki uç arasında Madam Josephino var. Onu daha gerçek buluyorum. Ne şeytanlaştırılmış ne de yüceltilmiş. Yaşlı, tecrübeli, ölçülü. Felâtun’un savurganlığını görüyor, Rakım’a nasihat veriyor. Batı’yı sadece eğlence ve yüzeysellikten ibaret görmeyen tek yabancı kadın neredeyse. Ama onun da hikâyeyi kuran biri olmadığını fark ediyoruz; o da erkeklerin dünyasını anlamlandırmak için orada.
Sonuçta bu romanda kadınlar, kendi hayatlarının öznesi değil. Erkeklerin doğru ya da yanlış yolunu göstermek için kullanılan figürler. Ya “ahlaklı, sessiz, ev kadını” kalıbına sokuluyorlar ya da “tehlikeli, baştan çıkarıcı Batılı kadın” diye çiziliyorlar. Arada duranlar bile, Madam Josephino gibi, hikâyenin kenarında durup erkekleri yorumlamakla yetiniyor.
Bugünden bakınca bu bana çok sınırlı geliyor. Kadınlar konuşmuyor, seçmiyor, yön vermiyor. Daha çok erkeklerin hikâyesine hizmet ediyorlar. Felâtun’un düşüşünün gölgesi, Râkım’ın yükselişinin ödülü oluyorlar. Kendi yolları yok; hep bir başkasının yolunun kenarındalar.
Bütün bunları Tanzimat dönemi sosyo-politik ortamıyla birlikte düşündüğümde, romanın niye böyle yazıldığını daha iyi anlıyorum. Çünkü Felâtun Bey ile Râkım Efendi, sadece iki adamın hikâyesi değil; bir imparatorluğun “nasıl ayakta kalırız?” sorusuna verdiği edebi bir cevabı.
Tanzimat, Osmanlı’nın artık eski düzenle yürüyemediğini fark ettiği bir dönem. Askerî yenilgiler, ekonomik çöküş, Avrupa karşısında gerileme… Devlet şunu görüyor: “Bir şeyleri değiştirmezsek yok olacağız.” Ama neyi, nasıl değiştireceğini de tam bilmiyor. O yüzden Batı’ya bakıyor: hukuk, eğitim, bürokrasi, yaşam tarzı… Hepsi bir anda tartışma konusu oluyor.
İşte bu ortamda Batılılaşma ikiye ayrılıyor:
Biri, Felâtun Bey gibi, işi sadece dış görünüşte sananlar. Kıyafet, eğlence, dil kırıntıları… Ama zihniyet değişmiyor.
Diğeri, Râkım Efendi gibi, çalışmayı, üretmeyi, öğrenmeyi esas alanlar.
Ahmet Mithat bu yüzden romanı neredeyse bir rehber gibi yazıyor. Çünkü okur kitlesi yeni yeni romanla tanışıyor ve yazar kendini sadece sanatçı değil, aynı zamanda “toplumu eğiten kişi” olarak görüyor. Romanın didaktik olması biraz da bundan. “Yanlış yoldasınız, doğru yol şudur” deme ihtiyacı, dönemin aciliyetiyle ilgili.
Kadın meselesine de bu gözle bakınca, neden kadınların özne olmadığını daha net görüyorum. Çünkü Tanzimat’ta tartışılan şey birey olmak değil; devleti kurtarmak. Erkek, kamusal alanın öznesi. Kadın ise hâlâ evin, ahlakın, düzenin sembolü. Kadın üzerinden konuşulan şey aslında kadın değil; toplumun ahlaki dengesi.
Polini bu yüzden “tehlikeli Batı”yı temsil ediyor. Çünkü Batı, Osmanlı için hem kurtuluş umudu hem de ahlaki bir tehdit. Polini, “kontrolsüz Batılılaşma bizi bozar” korkusunun vücut bulmuş hâli gibi.
Canan ise tam tersine, “kontrollü modernleşme”nin ev içindeki modeli. Eğitiliyor ama başına buyruk olmuyor. Ahlaklı, sessiz, uyumlu. Yani değişim var ama sınırları erkek tarafından çizilmiş bir değişim.
Madam Josephino’nun arada durması da çok anlamlı geliyor bana. Çünkü Osmanlı’nın Batı’ya bakışı da böyle: Ne tamamen düşman ne tamamen hayran. Ölçülü, temkinli, biraz da korkulu.
Yani romandaki kadınlar, birey olarak değil; dönemin büyük korkularının ve umutlarının sembolleri olarak varlar. Kadın bedeni ve karakteri, “ya bozulursak?” ve “ya kurtulursak?” sorularının sahnesi oluyor.
Bugünden bakınca bu çok dar bir çerçeve gibi geliyor bana. Çünkü kadın konuşmuyor, seçmiyor, yön vermiyor. Ama Tanzimat’ın derdi de zaten bireyi özgürleştirmek değil; devleti kurtarmak. O yüzden romanda özgür birey yok, ideal tip var. Kadın da erkek de bir “model” olarak çiziliyor.
Felâtun, yanlış model.
Râkım, doğru model.
Kadınlar da bu modellerin yanına yerleştirilmiş figürler.
Aslında roman, “nasıl insan olmalıyız?”dan çok, “nasıl Osmanlı kalmalıyız ama Batı gibi de güçlü olmalıyız?” sorusuna yazılmış bir cevap. Bu yüzden bireyler değil, tipler var. Kadınlar da, erkekler de, bir dönemin kaygılarının taşıyıcısı olarak hikâyede yürüyorlar.
Felâtun Bey ile Râkım EfendiAhmet Mithat Efendi · Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları · 202528,2bin okunma
·
50 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.