Düşünen Kadının Trajedisi
Karşımızda, kadın merkezli psikolojik romanlarının öncülerinden biri duruyor; II. Meşrutiyet döneminde Türk entelektüel kadınının yaşadığı kimlik krizi, evlilik kurumu üzerinden ele alınıyor.
Handan, esasında Halide Edip’in bir döneminin otobiyografisidir; Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Handan için “romandan ziyade bir otobiyografiye benziyor” demiştir. Kitabın yazıldığı dönemde yazar, ilk eşinin kuma istemesi üzerine radikal bir boşanma kararı almış; bu aldatılmadan doğan depresyonunu kaleme almaktan kendini alamamıştır.
Handan romanı mektuplardan oluşmaktadır. Çoğunluğu Refik Cemal ile arkadaşı Server arasında olmak üzere; Handan’ın, Neriman’ın, Hüsnü Paşa’nın, Cemal Bey’in, Dr. Şe’nin ve intihar mektubu ile de olsa Nazım’ın mektuplarını içeren, yaklaşık altmış mektuptan oluşur. Roman boyunca mektupların neredeyse tamamının konusu Handan’dır.
Handan, Avrupai bir eğitim görmüş; güzelliğiyle değil, zekâsıyla öne çıkan modern, entelektüel Türk kadınıdır. Üç farklı evlilik üzerinden Handan’ı tanırız.
İlki, evlilik teklifini reddettiği Nazım’dır. Sosyalist ve idealist hocası olan Nazım, Handan’a evlenme teklif eder; ancak Handan, Nazım’ın gerçek aşkının “dava” olduğu düşüncesiyle ve hayatında en değer verdiği şey olamayacağı fikriyle bu teklifi reddeder. Nazım, ilk bakışta Handan’ın dengi gibi görünse de, hayat felsefesi ideolojik zincirlerle bağlıdır ve esasında özgür bir düşünce yapısına sahip değildir; fikren bir askerdir. Öğrencisi Handan ise onu aşmıştır; ideolojik zincirleri olmadığından çok daha özgür düşüncelere sahiptir. Romanda evlilik problemi, Nazım döneminde ortaya çıkar. Nazım, Handan’ı kendi ideallerine hizmet edecek ya da ettirilecek bir kişi olarak görür.
İkincisi Hüsnü Paşa ile olan evliliğidir. Bu kez çok sevileceği ve düşünsel anlamda denk oldukları düşüncesiyle onun evlenme teklifini kabul etmiştir. Düğünleri bile gelinliksiz, şenliksiz ve ‘modern’dir. Hüsnü Paşa ile Handan’ın, yani yeni Türk modern kadınının imtihanı burada başlar. Serbestlik ve özgürlük sunan, kendisine âşık ancak ailesine bağlı olmayan bu koca figürü, modern kadının açmazını oluşturur. Geleneksel ile modernizmin savaşı burada başlar. Dönemin bu yeni kadın figürünün modern kimliği, ona mutluluk getirmez. Kendi zekâsına ve ruhuna uygun bir hayat kurma çabası, onu yeni bir açmaza sürükler. Hüsnü Paşa, Doğulu otoriterliği ile Batılı gibi evliliği yozlaştırır ve evlilik kurumu anlamını yitirir.
Üçüncü aşkı Refik Cemal’dir. Kitap, esasında Refik Cemal ile Neriman’ın evliliğiyle açılmıştı; görücü usulü yapılan, görece alaturka bir kadınla kurulan, beyazlar içinde saflık ve temizlik vurgusuyla sunulan geleneksel bir evlilik. Mektuplardan bu evliliğin mutluluğunu; birbirlerine duydukları saygı ve sevgiyi, ailelerini büyütmelerini görürüz; yani idealize edilmiş bir evlilik modeli sunulur. Bence burada Handan’ın âşık olduğu Refik Cemal değil, özlediği aile kavramını gördüğü Refik Cemal–Neriman evliliğidir. Ancak bu aşkın karşılık bulmasıyla yaşadığı vicdan azabı, beyin hummasına — Halide Edip’in de boşanmasının ardından benzer bir hastalık yaşadığı bilinmektedir — ve nihayetinde ölümüne sebep olur.
Handan, gerek Hüsnü Paşa ile gerekse Refik Cemal ile kurduğu ilişkilerde aynı temel açmazla karşı karşıyadır: Zihinsel ve ruhsal olarak özgür bir kadın olma arzusu ile bu özgürlüğün toplumsal ve ahlaki bedelleri arasındaki gerilim. Ne Doğu’nun otoriter evlilik anlayışı ne de Batı’dan ödünç alınmış serbestlik, Handan’a sahici bir mutluluk sunar. Diğer yandan, ikincil bir eleştiri de geleneksel evlilik kavramına yönelir; özenilen Refik Cemal–Neriman evliliği, yani geleneksel evlilik de ideal değildir. Refik Cemal, cenneti bulduğunu düşündüğü Neriman’ı, onu en çok yaralayacak kişiyle, Handan ile aldatır.
Halide Edip, kendi içindeki ideal kadın olan Handan ile geleneksel kadın Neriman arasındaki çatışmayı o kadar kişisel bir yerden kurmuştur ki, her iki karaktere de kendi entelektüel birikimini ve acısını yüklemiştir.
Romanda Handan’ın hayatına giren üç erkek figürü, ideolojik ve kültürel farklılıklarına rağmen aynı noktada birleşir: ihanet. Nazım, Handan’ı “davası”yla; Hüsnü Paşa, sevgilileriyle; Refik Cemal ise Neriman’ı Handan’la aldatır. Halide Edip, bu üç erkek tipi üzerinden idealist, Batılı ya da gelenekçi olsun, erkek merkezli düzenin kadına sadakat üretmediğini gösterir; bu tekrar eden ihanet hattı ise romanın otobiyografik gerilimini açık biçimde görünür kılar.
Romanın mektup tekniği, teorik olarak iç sesi de içermesi bakımından yerinde bir tercih olmakla birlikte, Halide Edip tarafından oldukça başarısız biçimde kurgulanmıştır. Mektup kullanarak roman yazmanın zorluğu, farklı karakterleri yarattığınız kişiliğe uygun ve farklı derinliklerde konuşturabilmekte yatar. Romanda farklı karakterlere ait olması gereken mektuplar, üslup ve dil bakımından neredeyse ayırt edilemez durumdadır. Erkek ve kadın anlatıcılar, farklı sosyal konumlar ve yaşantılar içinde olmalarına rağmen benzer cümle yapılarıyla, aynı entelektüel yoğunlukta konuşur.
Örneğin Neriman, dönemi için daha geleneksel, ev içi dünyasına hapsolmuş bir kadın figürüdür. Ancak yazdığı mektuplara bakıldığında; cümle yapıları, kullandığı entelektüel kavramlar ve felsefi derinlik, Avrupa görmüş Refik Cemal ile neredeyse aynıdır. Bu durum karakterin inandırıcılığını zedeler. Karakterler farklı yaşlarda, farklı cinsiyetlerde ve farklı dünya görüşlerinde olmalarına rağmen, aynı heyecanlı ve ‘marazi’ (hastalıklı, aşırı duygusal) dili kullanırlar. Hepsi benzer sıfatlarla tasvir yapar, benzer metaforlara başvurur.
Bu tek seslilik, romanı teknik açıdan problemli kılarken, metni aynı zamanda Halide Edip’in otobiyografik olarak nitelendirdiğimiz yönüne, yani bir iç hesaplaşmaya işaret eder. Bu metinler birer monologdur; Halide Edip burada aslında kendisiyle konuşmaktadır.
Romanda dikkat çeken bir diğer teknik sorun, neredeyse tüm karakterlerin yalnızca Handan etrafında konuşmasıdır.Özellikle Server ile Refik Cemal arasındaki mektuplaşmalarda, bu iki karakterin hayatlarında Avrupa’ya taşınmak, çocuk sahibi olmak, evlilik ve gündelik yaşam gibi paylaşılması beklenen pek çok deneyim olmasına rağmen konuşmalarının merkezinde sürekli Handan yer alır. Bu durum, karakterlerin bağımsız birer özne olarak varlık göstermelerini engeller; Server ve özellikle Refik Cemal, kendi hayatlarını yaşayan kişiler olmaktan çıkarak Handan’ın hikâyesini taşıyan anlatı araçlarına dönüşür. Bu tek odaklı anlatım, romanın psikolojik derinliğini artırmak yerine karakterlerin gerçekçiliğini zedeleyen belirgin bir teknik zaaf yaratır.
Sonuç olarak Handan, kusurlarıyla birlikte Türk edebiyatında kadın merkezli psikolojik anlatının öncü metinlerinden biridir. Yapısal gevşekliği, üslup tekdüzeliği ve duygusal aşırılıklarına rağmen, bir dönemin entelektüel kadınının sıkışmışlığını cesurca görünür kılar. Bugünden bakıldığında yorucu ve yer yer melodramatik bile olsa, yüz yıl öncenin düşünsel cesaretini taşıdığını görmek çarpıcıdır; aynı zamanda şaşırtıcı biçimde günceldir.
·
55 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.