BİLİMİN TİRANLIĞI
Bilimin tiranlığı; Sadece bilim doğrudur. Bilim ne diyorsa o geçerlidir, geri kalan her şey önemsizdir demektir. Bilim tek geçerli bilgi yoludur.
Paul Feyerabend, epistemolojik anarşizm, yani bilgi üretiminde tek bir doğru yöntem, evrensel kural ya da bağlayıcı bilimsel yol olmadığı yaklaşımını geliştirmiştir. Bilimsel yöntemde tekliğe, katı sistemlere karşı çıkmıştır.
Bilimin Tiranlığı, modern dünyada bilimin yalnızca bir bilgi üretme aracı olmaktan çıkıp, neyin doğru neyin yanlış olduğuna tek başına karar veren baskın bir otorite haline gelmesini eleştirir. Kitap bilimi reddetmez, bilimin insan yaşamında çok önemli bir yere sahip olduğunu kabul eder. Bilimin tarihsel olarak nasıl işlediğini, hangi koşullarda geliştiğini ve zamanla nasıl ayrıcalıklı bir konuma yerleştirildiğini anlatır; ancak ona mutlak bir üstünlük atfedilmesini sorunlu bulur ve bunu sorgular. Bilim, insanın ürettiği bir etkinliktir ve diğer insan faaliyetleri gibi tarihsel, kültürel ve toplumsal koşullardan bağımsız değildir. Buna rağmen günümüzde bilim, sanki tüm bu bağlamlardan bağımsız, değişmez ve tartışılamaz bir hakikat kaynağıymış gibi sunulmaktadır. Kitaptaki temel sorunda, bilimin artık “bir bilgi yolu” değil, “tek doğruyu söyleyen güç” gibi sunulması üzerinedir.
Yazar yaygın kanaatin aksine, bilimin her zaman gözlem ve deneyle ilerlemediğini söylemektedir. Kitapta, birçok önemli bilimsel ilkenin doğrudan deneylere dayanarak değil, hatta bazen deneylere rağmen ortaya atıldığı vurgulanır. Bilim insanları çoğu zaman önce teoriler kurmuş, deneyler ise bu teorilere daha sonra uyarlanmıştır. Atom teorisi, dünyanın hareket ettiği fikri, evrenin bir başlangıcı olduğu düşüncesi ya da canlıların uyum yoluyla değiştiği görüşü, ilk ortaya atıldıklarında gözleme dayalı kesin kanıtlar sunmamışlardır. Bu tür düşünceler başlangıçta kabul edilmeseler de buna rağmen bu fikirler, inatla savunulmuş ve ancak yüzyıllar sonra bilimsel çerçeve içinde doğru kabul edilmiştir. Bu durum, bilimin katı bir yöntemle ilerlemediğini; sezgi, hayal gücü, kültür ve hatta cesaret gibi unsurların bilimsel ilerlemede önemli rol oynadığını göstermektedir.
Kitapta özellikle vurgulanan bir diğer nokta, bilimsel teorilerin gerçekliğin birebir açıklamaları olmadığıdır. Teoriler çoğu zaman dünyayı “olduğu gibi” anlatmaz; dünyayı belirli bir bakış açısıyla düzenler, sadeleştirir ve işe yarar hale getirir. Tarih boyunca “kesin doğru” olarak kabul edilen pek çok bilimsel görüşün daha sonra terk edilmiş olması, bilimin mutlak doğrular üretmediğini açıkça gösterir. Bu nedenle bir teorinin bilimsel olması, onun zorunlu olarak doğru olduğu anlamına gelmez. Bizler genel olarak bir olguyu “açıkladığımızı” düşündüğümüzde, aslında çoğu zaman yalnızca yeni bir kavramsal çerçeve kurarız. Bu çerçevenin gerçekliğin kendisiyle birebir örtüştüğünü varsaymak, bilimsel düşünceyi sorgulamaya kapalı bir doğruluk ölçütü haline dönüştürmektedir.
Feyerabend bilimin tek sesli bir yapı olmadığını da özellikle vurgular. “Bilim” adı altında konuşan tek bir akıl, tek bir yöntem ya da tek bir dünya görüşü yoktur. Fizik, biyoloji, sosyoloji, psikoloji gibi alanlar kendi içlerinde bile farklı ekoller, çatışmalar ve karşıt görüşlerle doludur. Buna rağmen bilimin kamuoyuna tek bir bütünlüklü ve tartışmasız sistem gibi sunulması, onun ideolojik bir araç haline gelmesine yol açtığını söylemektedir. Bilimin bu noktada, açıklayan bir etkinlik olmaktan çıkıp, bir otoriteye dönüştüğünü belirtmektedir.
Kitapta bu durum etkili bir örnekle açıklanmaktadır. Okullarda çocuklara, seçilen bir başkanın görevini sürekli olarak sürdüreceği söylenmez. Aksine, başkanın dört yıl sonra yeniden seçilebileceği ya da görevini bırakabileceği öğretilir. Yani bu bilginin geçici ve koşullara bağlı olduğu vurgulanır. Ancak konu fiziğe geldiğinde, aynı yaklaşım benimsenmez. Fizikte, her şeyin yalnızca belirli bir süre için değil, mutlak ve değişmez biçimde temel parçacıklardan oluştuğu iddia edilir. Örneğin, Clinton’ın (kitapta bahsedilen dönemde) başkan olması doğrudur. Aynı şekilde, bilginin DNA’dan çevreye doğru yayıldığı ve ters yönde hareket etmediği bilgisi de doğrudur. Ancak bu iki doğruluk aynı türden doğruluklar değildir.
Clinton’ın başkanlığı birkaç yıl sonra geçerliliğini yitirebilir; dolayısıyla bu bilginin geçici olduğu okulda da bu şekilde öğretilmelidir. Buna karşılık, bilimsel bilgilerin çoğu zaman kesin, değişmez ve sonsuza kadar geçerli olduğu varsayımı öğrencilere dayatılmaktadır. İşte sorun tam da burada ortaya çıkar: İyi işleyen bir prosedürün doğruluğunun kanıtlandığı ve elde edilen bilginin kalıcı temellere dayandığı iddiası, zamanla bilimin kendi karşıtına dönüşmesine yol açmaktadır. Çünkü bu yaklaşım, bilginin sorgulanabilir ve değişebilir doğasını göz ardı etmektedir.
Kitap ayrıca bilimin günümüzde ekonomik ve politik güçlerle kurduğu ilişkiyi de eleştirir. Büyük araştırma projeleri, üniversiteler ve laboratuvarlar artık büyük ölçüde devletlerin, şirketlerin ve askeri kurumların desteğiyle ayakta durur. Bu da bilimsel araştırmaların belli bir alana yönelmesine sebep olmaktadır. Böylece araştırma konuları çoğu zaman hakikat arayışıyla değil; fon, prestij ve getirisi yüksek alanlarda belirlendiği anlamına gelebilir. Bilim insanları, farkında olmadan piyasa mantığına ve akademik modaya göre hareket eder hale gelebilmektedir. Bu durum, bilimin özgür ve eleştirel yapısını zayıflatarak bağımsız bir alan olmaktan uzaklaşmasına ve giderek bir endüstri gibi işlemesine neden olmaktadır.
Bu bağlamda akademik özgürlük kavramının da sorgulanması gerektiği belirtilmektedir. Feyerabend’e göre akademik özgürlük, tarihsel olarak bilim insanlarını Kilise baskısından korumak için ortaya çıkmıştır. Ancak günümüzde güç dengeleri değişmiştir. Kilise büyük ölçüde etkisini yitirmiş, buna karşılık bilim toplumsal kararlar üzerinde son derece güçlü bir konuma gelmiştir. Bu nedenle yazar akademik özgürlüğün sorgulanamaz bir ayrıcalık gibi sunulmasına karşı çıkmaktadır. Eğitim ve büyük vergi gelirlerinin nasıl harcanacağı gibi önemli konular tüm toplumu ilgilendiren alanlar olduğunu, dolayısıyla bu alanların yalnızca akademisyenlerin kararlarına bırakılmaması gerektiğini halka ve seçilmiş temsilcilere bırakılmasını savunmaktadır.
Yazar kitapta bilim insanlarının toplum içinde ayrıcalıklı bir sınıf olarak görülmesine karşı çıkmaktadır. Bilim insanları diğer çalışanlar gibi ya devlet kurumlarında çalışan kamu görevlileridir ya da özel sektörde çalışan uzmanlardır. Bu nedenle diğer bireylerden farklı, sorgulanamaz bir otoriteye sahip olmamaları gerekir. Bilim insanları fikirlerini savunabilir, yazabilir, anlatabilir; ancak bu fikirlerin gençlere ‘tek doğru’ olarak dayatılması veya diğer düşünce biçimlerinin, felsefi, sanatsal, dini ya da gündelik bilginin bilimden dışlanması kabul edilemez. Bilimsel görüşlerin, diğer dünya görüşleriyle yan yana var olabilmesi gerektiği savunmaktadır.
Son olarak kitap, insan yaşamının yalnızca ölçülebilir, hesaplanabilir ve deneysel olarak doğrulanabilir olgulardan oluşmadığını vurgulamaktadır. Ahlak, anlam, değer ve umut gibi unsurlar insan hayatının temel parçalarıdır ve bunlar bilimin doğrudan açıklayabileceği alanlar değildir. İnsan dünyası çelişkiler, belirsizlikler ve trajik durumlarla doludur. Bilim bu karmaşıklığı azaltarak anlamaya çalışır; ancak onu tamamen ortadan kaldıramaz. Bilim, kendi sınırlarını unuttuğunda ve insan yaşamının tamamını tek bir akıl biçimine indirgemeye çalıştığında bilimin tiranlığı başlamaktadır.
Özetle Bilimin Tiranlığı, bilime karşı, bilimi reddeden bir kitap değil, bilimin tek doğru kaynak haline getirilmesine karşı olan bir kitaptır. Kitap, bilimin değerini reddetmez ancak onu sınırları olan, tarihsel ve insani bir etkinlik olarak görmemiz gerektiğini savunur. İnsanlık, bilimle birlikte felsefeye, sanata, mitlere ve farklı düşünme biçimlerine de ihtiyaç duymaktadır. Gerçek özgürlüğün, bu çoğulluğu koruyabildiğimiz ölçüde mümkün olduğunu savunmaktadır. Bilim, insan hayatına hizmet ettiği sürece anlamlıdır, insan yaşamının tüm alanlarını yönetmeye başladığında ise bir tiranlığa dönüşmektedir.
·
19 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.