Dostoyesvki Felsefesi
“Eğer dünyada kötülük varsa, bunu sadece kötü insanlar yapmıyor.”
Sefih bir babanın ölümüyle birlikte üç çocuğunun yaşadıklarını,ruhlarını ve inançlarını irdeleyerek anlatan okuması zor ama insanın zihninine adım adım labirent çözdüren harika bir roman olan Karamazov Kardeşler’le ilgili aşağıdaki notlara göz atalım.
Dostoyevski bu romanı “son sözü” olarak yazdı ama bitiremediği bir devam planı vardı. Çoğu okur romanın kapalı bir bütün olduğunu düşünür; oysa Dostoyevski, Alyoşa Karamazov’u merkeze alan ikinci bir cilt tasarlamıştı. Bu devam kitabında Alyoşa’nın daha karanlık bir yola sapması, hatta bir noktada suça bulaşması planlanıyordu. Yani Alyoşa’nın “saf iyilik” hâli, aslında uzun bir ahlaki sınavın yalnızca başlangıcıydı.
Bir başka ilginç detay da şudur:
Romandaki Dmitri’nin yargılanma süreci, Dostoyevski’nin Sibirya sürgününde bizzat tanık olduğu gerçek mahkeme duruşmalarından esinlenmiştir. Bu yüzden mahkeme sahneleri edebi olmaktan çok belgesel kadar gerçekçi hissedilir.Romandaki karakterlerin çarpıcı karakter analizlerine bakalım:
Alyoşa genelde saf, pasif, hatta biraz zayıf görülür. Oysa Dostoyevski’nin gözünde Alyoşa en büyük potansiyele sahip karakterdir.Bu yüzden de en tehlikelisidir.Neden?Çünkü Alyoşa hiçbir fikir dayatmaz.İvan fikirleriyle, Dmitri tutkularıyla insanları iter; Alyoşa ise dinler. Bu, Dostoyevski’ye göre en güçlü etki biçimidir.İnsanların en savunmasız anlarında yanlarındadır.İnsanlar sorgusuzca kalplerini ona açarlar.
Yazarın planladığı (ama yazılamayan) devam romanda Alyoşa’nın, devrimci gençlik hareketlerine karizmatik bir lider olarak sürükleneceği düşünülür. Yani pasiflik, aslında bekleyen bir güçtür.Dostoyevski için Alyoşa:
“İnancı olan ama kör olmayan insan” tipidir.
Dmitri, dengesiz,şehvet düşkünü,sürekli bağıran, taşan biri gibi görünür.Ama tam da bu yüzden romanın en dürüst karakteridir.Dmitri kötü arzularını gizlemez.Cinayeti işlemediği hâlde, işlemiş olabilecek biri gibi yaşar.Kendini suçlu hissetmesi, hukuki değil ahlaki bir suçluluktur. Mahkemede asıl yargılanan Dmitri değil, tutkularla yaşayan insanın kendisidir.Dostoyevski için Dmitri:
“Günahkâr ama yalan söylemeyen insan”dır.Bu yüzden Dmitri’nin acısı arındırıcıdır.
İvan, romanda “aklın ve mantığın temsilcisi” gibi görünür ama Dostoyevski onu bilinçli olarak gizli bir suç ortağı olarak kurgular.Şöyle ki:
İvan babasının öldürülmesini istemediğini söyler, ama sürekli tekrarladığı şu düşünceyle cinayetin ahlaki zeminini hazırlar:
“Eğer Tanrı yoksa, her şey mübahtır.”
Bu cümle romanda birebir geçmez; ama İvan’ın zihninin özeti olarak inşa edilir. Asıl ürpertici nokta şurası:
Cinayeti işleyen Smerdyakov, bu fikri İvan’dan öğrenmiştir. Yani fiilen öldüren Smerdyakov olsa bile, suçu mümkün kılan düşünce İvan’a aittir.
Dostoyevski burada çok ince bir psikolojik hamle yapar:
İvan’ı suçlu ilan etmez; onu vicdanıyla baş başa bırakır. Bu yüzden İvan’ın çöküşü bir akıl hastalığı değil, ahlaki bir çöküştür. Şeytanla yaptığı o meşhur halüsinasyon konuşması, aslında kendi vicdanının sesidir.
Dostoyevski’nin bu karakterler üzerinden sormak istediği asıl sorusu şudur:
“İnsan hangi halde daha tehlikelidir?”
Bana göre romanın özü olan mahkeme sahnesine gelelim.Mahkeme,hukuki değil, metafizik bir yargı alanıdır.Dostoyevski mahkemeyi “suçu kim işledi?” sorusu için kurmaz.Asıl soru şudur:
“İnsan, niyetiyle mi yoksa eylemiyle mi yargılanır?”
Bu yüzden mahkeme gerçeklere yaklaşır ama hakikate ulaşamaz.Tanıklar konuşur, deliller sunulur; ama vicdan kürsüye çıkmaz.
Savcı ve avukat iki farklı dünya görüşünü temsil eder.
Savcı,toplumu ve düzeni temsil ederken avukat bireyin karmaşıklığını temsil eder.En sarsıcı ayrıntı ise masum bir suçlu olan Dmitri cinayeti işlemez ama babasının ölümünü istemiştir.Onu öldürebileceğini kendisi de kabul eder.Bu yüzden mahkeme kararı şunu söyler:
“Sen yapmadın ama yapabilirdin; o hâlde suçlusun.”
Bu, hukuki değil; ahlaki bir hükümdür.Tanrı’nın yokluğunda mahkeme İvan’ın “Tanrı yoksa her şey mübahtır” fikri, mahkemede tersine döner.Tanrı yoksa, insanı yargılayacak tek şey toplumdur. Ama toplum yanılır,önyargılıdır,gerçeği değil, hikâyeyi sever.Bu yüzden mahkeme, Tanrı’nın yerini almaya çalışır ama başarısız olur.
Dostoyevski’nin verdiği mesaj şudur:
“İnsan mahkemede değil, yalnız kaldığında yargılanır.”
Romanda gerçekten mahkûm olan Dmitri değil,
İvan’dır vicdanına mahkum olur,Smerdyakov’dur hiçliğe mahkum olur,toplumdur adalet yanılsamasına mahkum olur.
O dönemde yazılmış olmasına rağmen hala birçok okur için ihtiyaç duyulan bir yazar olması bu kitabın en önemli özelliği diyebiliriz.
·
36 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.