Haz İlkesi ve Ötesinde
Psikanalizin babası Sigmund Freud’u hepimiz genelde "haz" odaklı teorileriyle tanırız. Ancak 1920 yılında kaleme aldığı "Haz İlkesinin Ötesinde" (Jenseits des Lustprinzips), onun düşünce dünyasında bir "kara delik" gibidir; hem her şeyi içine çeker hem de her şeyi yeniden tanımlar. Kitabı bitirdiğinizde elinizde kalan şey, sadece tıbbi bir kuram değil, insan ruhunun en karanlık dehlizlerine tutulmuş bir fenerdir.
Freud bu eserine kadar, zihnimizin tek bir efendisi olduğunu söylüyordu: Haz İlkesi. Acıdan kaç, doyuma koş. Ancak Birinci Dünya Savaşı’nın yarattığı o büyük travma, Freud’u bu kuramı sorgulamaya itti. Kitabı okurken kendinize şu soruyu soruyorsunuz: Eğer zihin hazza programlıysa, bir insan neden ona en çok acı veren anıyı —savaş travmasını, kaybını veya bir başarısızlığını— rüyalarında ve düşüncelerinde defalarca, saplantılı bir şekilde tekrar yaşar? İşte bu noktada Freud, psikanaliz tarihini değiştiren o meşhur kavramı ortaya atıyor: Yineleme Zorlantısı. Bizler sadece hazzın değil, bazen bizi mahveden o tanıdık acının da peşinden gidiyoruz. Çünkü bazen o acı, belirsizliğin yarattığı kaygıdan daha güvenli geliyor.
Kitabın en etkileyici sekanslarından biri, küçük bir çocuğun makarayla oynadığı o basit gibi görünen "Fort-Da" oyunudur. Annesi gittiğinde makarayı uzağa fırlatan ve geri çeken çocuğun bu eylemi, aslında insanın kayıp ve terk edilme karşısındaki ilk savunma mekanizmasıdır: Pasif bir kurban olmaktansa, acıyı kendi kontrolünde tekrar eden aktif bir oyuncuya dönüşmek. Freud burada bize, insanın trajedisini ve kontrol arzusunu en saf haliyle gösteriyor.
Kitabın asıl sarsıcı noktası ise şüphesiz Ölüm Dürtüsü (Thanatos) kavramıdır. Freud, biyolojiden ve fizikten ödünç aldığı fikirlerle radikal bir iddiada bulunur: Her canlı, başlangıçtaki o mutlak sessizliğe, yani inorganik duruma dönmek ister. Yaşam, sadece ölüme giden yolu uzatmak ve bu yolu "kendi yöntemiyle" yürümek için verilen karmaşık bir çabadır. Eros (Yaşam) bizi birleştirip yaratmaya zorlarken, Thanatos (Ölüm) bizi sessizliğe ve çözülmeye davet eder. Bu iki devasa gücün içimizdeki savaşı; şiddetin, yaratıcılığın ve aslında tüm insanlık tarihinin özetidir.
Sonuç olarak "Haz İlkesinin Ötesinde", okunması kolay bir metin değil; Freud’un en spekülatif, en felsefi ve belki de en dürüst olduğu eseridir. Kendi evlat acısını ve savaşın yıkımını bu metnin satır aralarında hissetmek mümkün. Kitabı bitirdiğinizde, aynaya baktığınızda gördüğünüz şey artık sadece "mutlu olmak isteyen bir canlı" değil; içinde hem evrenin varoluş enerjisini hem de yıldızların o soğuk sessizliğini taşıyan karmaşık bir varlıktır. Eğer ruhunuzun neden bazen sizi bile şaşırtan yıkıcı döngülere girdiğini anlamak istiyorsanız, bu metinle yüzleşmelisiniz. Ama dikkat edin; bu kitap size teselli vermez, size gerçeği fısıldar.
·
1 +1'leme
·36 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.