Her Devir Kendi Bülbülünü Öldürüyor
Bülbülü Öldürmek kitabı yalnızca bir dönemin tanıklığı olarak görmek bana eksik geliyor. Harper Lee, belli bir coğrafyayı anlatırken aslında daha geniş bir sorunun etrafında dolaşıyor: Adalet dediğimiz şey, kâğıt üzerinde mi vardır, yoksa insanın durduğu yerde mi başlar?
Romanı okurken beni ilk yakalayan şey, anlatının gösterişten bilinçli biçimde uzak durması oldu. Büyük cümleler yok, yüksek sesli hükümler yok. Alabama’nın Maycomb kasabası, sıradanlığıyla kurulmuş bir sahne. Tam da bu yüzden sarsıcı. Çünkü burada yaşananlar, “olağanüstü” olmaktan ziyade tam tersine, alışıldık. Asıl mesele de burada başlıyor. Harper Lee, kötülüğü bir canavar gibi sunmuyor; onu sıradan insanların suskunluklarında, kabullerinde ve kaçamak bakışlarında görünür kılıyor.
Atticus Finch’i okurken kendime ait insan hakları, hak, hukuk, adalet duygularımı yeniden tartmak zorunda kaldım. Onu ideal bir kahraman olarak görmek kolay; ama metin buna tam izin vermiyor. Atticus’un duruşu, romantik bir iyilik gösterisinden öte farklılıklar içeriyor. O, kazanamayacağını bildiği bir davada ısrar ederken, sonucu değil yöntemi önemseyen bir anlayışı temsil ediyor. Hukuku, güçlü olanın kalkanı hâline getirmiyor. Benim için Atticus, “doğru”yu savunmanın her zaman alkışla karşılanmadığını, hatta çoğu zaman bedel gerektirdiğini hatırlatan bir figür oldu.
Romanın anlatıcısı Scout Finch ise metnin en sahici seslerinden biri. Çocuk bakış açısı, olayları masumlaştırmıyor; aksine, yetişkinlerin kurduğu düzeni daha çıplak hâle getiriyor. Scout’un soruları rahatsız edici sayılabilir. Çünkü bu soruların çoğu, büyüdükçe sormaktan vazgeçtiğimiz türden. Onun dili sade, hatta yer yer sert. Bu sertlik, anlatılan adaletsizliği daha görünür kılıyor. Ben okurken, Scout’un gözünden bakmanın okura bir kaçıştan daha çok bir yüzleşme sunduğunu düşündüm.
“Bülbül” metaforu roman boyunca sessizce dolaşan bir ölçü gibi. Kimseye zararı olmayan, yalnızca varlığıyla anlam taşıyan bir canlı. Onu öldürmek, bir suçu örtmekten çok daha fazlası. Harper Lee burada yüksek sesle konuşmuyor; ama okurun zihnine net bir iz bırakıyor. Korunması gereken şeyin yasa dan ziyade vicdan olduğunu sezdiriyor. Bu sezdirme hâli, romanın en güçlü taraflarından biri olabilir.
Eserin yazıldığı dönemi düşündüğümde, romanın dili daha da anlam kazanıyor. Güney eyaletlerinde yerleşik kabullerin neredeyse sorgulanmadığı bir atmosferde, Harper Lee bağırmadan, suçlamadan, ajitasyona başvurmadan yazıyor. Mahkeme salonundaki tanıklıklar, suskunluklar ve çarpık dengeler, hukukun nasıl işlediğinden daha çok nasıl işlemediğini gösteriyor. Adalet, mahkeme salonlarında olduğu kadar insanların zihninde kuruluyor ya da yıkılıyor.
Bülbülü Öldürmek aceleci bir okuma istemiyor. Okuru hızla bir yere taşımaya çalışmıyor. Her sahne, durup bakmayı gerektiriyor. Bu yüzden okurken aceleci olmadım.
Bugün hâlâ bu romanı konuşuyor olmamızın sebebi nostaljiden çok daha fazlasıdır. Aradan geçen yıllarda nispeten azalmakla beraber yine de ayrımcılık, hukuksuzluk ve adaletsizlikle mücadele ediyoruz. Kitap, güç karşısında susmanın, haksızlığı “normal” saymanın ve düzen bozulmasın diye geri çekilmenin nelere yol açtığını açıkça gösteriyor. Bunu yaparken parmak sallamıyor. Okuru suçlamıyor. Ama rahat da bırakmıyor.
Benim için Bülbülü Öldürmek, edebiyatın sessiz ama kalıcı gücünü hatırlatan bir metindir. Büyük laflar etmeden, yüksek sesle konuşmadan, okurun vicdanına dokunmayı başarıyor. Çünkü bu roman, her dönemde aynı soruyu yeniden önümüze koyuyor: Doğru bildiğimiz şeyin arkasında durmak, yalnız kaldığımızda da mümkün mü? İç sesimiz yanlış yaptığımızda bizi haklı çıkartmaya mı devam ediyor hata yaptığımızı mı başımıza kakıp duruyor?
·
258 Gösterim
1 Yorum
Lütfen giriş yapınız.
Vicadınımızla başbaşa kaldığımızda ya da vicdanlıca hareket ettiğimizde ,kendimize ve çevremize ne kadar adaletli olmalının kitabı...
İncelemenizdeki anlatımınız duygu aktarımınız ,kaleminiz kitabı okumamıza ışık oldu, teşekkürler...