Budala, Dostoyevski’nin insan ruhuna en acımasız ama bir o kadar da dürüst baktığı romanlardan biri. Prens Mışkin gibi “fazla iyi” bir karakteri merkeze alarak, aslında şu soruyu soruyor: Bu dünyada iyilik bir erdem mi, yoksa bir kusur mu?
Mışkin, epilepsi hastalığı nedeniyle uzun süre İsviçre’de tedavi görmüş, saf, temiz kalpli, insanlara karşı neredeyse sınırsız bir şefkat besleyen biri. Petersburg’a döndüğü andan itibaren ise bu saf iyiliğiyle toplumun tam ortasına düşüyor. Ve çok geçmeden anlıyoruz ki bu dünya, onun gibi birini taşıyabilecek bir yer değil.
Roman boyunca Mışkin’in “budala” olarak görülmesinin sebebi zekâsızlığı değil; hesapsız olması. İnsanları kullanmıyor, yalan söylemiyor, çıkar peşinde koşmuyor. Ama Dostoyevski bize şunu gösteriyor: Toplum, aynayı yüzüne tutan insanlardan hoşlanmaz. Mışkin, çevresindeki herkesin içindeki karanlığı görünür kılıyor ve bu yüzden rahatsız edici bulunuyor.
Nastasya Filippovna karakteri ise romanın en sarsıcı figürlerinden biri. Kendini değersiz hisseden, sürekli aşağılanmış, sevilmeye değil yargılanmaya alışmış bir kadın. Mışkin’in ona sunduğu saf sevgi bile Nastasya için kurtuluş değil; aksine daha büyük bir çatışma yaratıyor. Çünkü Nastasya, kendini affedemeyen bir karakter. Sevgiye inanmak istiyor ama buna layık olmadığını düşünüyor. Onun Rogojin’le olan yıkıcı ilişkisi de tam olarak bu kendini cezalandırma hâlinin sonucu.
Rogojin ise tutkunun ve sahip olma arzusunun vücut bulmuş hâli. Sevgiyi, yok edici bir şiddetle yaşayan biri. Mışkin ile Rogojin arasındaki karşıtlık, romanın kalbini oluşturuyor: biri saf sevgi, diğeri kör tutku. Ve Dostoyevski, hangisinin daha tehlikeli olduğunu kesin bir dille söylemiyor; sadece sonuçlarını gösteriyor.
Romanın finaline geldiğimizde ise büyük bir hayal kırıklığı ve çaresizlik hissi kalıyor. İyilik kazanmaz. Masumiyet dünyayı kurtarmaz. Mışkin tekrar akıl sağlığını yitirirken, Nastasya trajik bir şekilde ölür. Toplum ise hiçbir şey olmamış gibi yoluna devam eder. Bu da romanın belki de en acı gerçeği: İyi insanlar değiştirir sanırız ama çoğu zaman sadece ezilirler.
Budala, kolay okunan bir roman değil. Uzun diyaloglar, yoğun psikolojik çözümlemeler ve karakterlerin bitmeyen iç çatışmaları var. Ama tam da bu yüzden etkileyici. Okudukça insan kendi ahlakını, iyilik anlayışını ve “normal” kabul ettiği değerleri sorguluyor.
Bu kitap bana şunu düşündürdü: Belki de sorun iyilikte değil, iyiliği taşıyamayan bir dünyada yaşıyor olmamızda.
·
223 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.