Bu eser, bir kadın kahramanın hikâyesi olmanın ötesinde; tutku, inanç ve ahlakın, kişinin kendi gölgesiyle yürüttüğü içten bir hasbihalidir. José Saramago, henüz yirmi beş yaşındayken kaleme aldığı bu ilk veriminde, taşra hayatının aleladeliğini ve gönül sarsıntılarını duru bir anlatımla aktarır. Kitabın ilk adı olan “Günah Diyarı”, metnin cevherini ele veren bir başlık gibidir. Lakin Saramago romancılığının sezgi kanallarına yayılan asıl kudreti, bu yalın başlangıcı aşarak beni adım adım tesiri altına alıyor.
Maria Leonor’un, eşinin vefatı sonrası ailesini, topraklarını ve şahsi tutkularını yeniden imar etme gayreti, bu anlatıda şahsi bir kederin sınırlarını aşar. Okuma sürecinde zihnimde şu düşünce uyandı: İstekler ile aklın cengi, dışarıdan bakıldığında fark edilenden çok daha karmaşık ve çetrefilli bir süreçtir. Saramago bu durumu karşılıklı konuşmalar vasıtasıyla ortaya koymaz; bilakis karakterlerin şahsi zihin sesleri ve gündelik yalın uğraşları aracılığıyla görünür kılar. Çiftliğin havada asılı duran durağan alışkanlıkları ile Maria’nın gönül dünyasındaki sarsıntılar arasında ince fakat aşikâr bir gerginlik hüküm sürer.
Romanda rastladığım şu yalın ifade oldukça çarpıcı: “Hayat dediğin şey toplumun, geleneklerin, insanların kötülüğünün duygular, hisler, pişmanlıklar, umutlar, hayal kırıklıkları ve üzüntülerle günlük olarak karmaşıklaştırdığı basit bir işlemdir.” Bu cümle, kişinin öz hakikat algısını alaşağı eden bir aynanın sedası gibi zihnime kazındı. Saramago’nun buradaki anlatımı yüklü bir mecazın ürünü olmayıp; bilakis gündelik yaşamın membaından beslenen, sade fakat sarsıcı bir tefekkürün sonucudur.
Romanı tetkik ederken zihnimden silinmeyen bir başka iktibas da şuydu: “Yaşamasına yardım ettiğimiz insanların ayaklarının altında onlara destek olan bir basamak gibiyiz.” Bu ifade, bir söz öbeğinin ötesine geçer; romanın ana iskeletini aşikâr kılan minyatür bir hikmetli önermedir. El uzatmak, Maria’nın serencamında eylemin kendisinden ibaret kalmaz; bilakis kişinin kendi trajik yükünü bölüşme tarzıdır.
Anlatı boyunca hizmetçi Benedita’nın varlığı, zihnimde bir akis uyandırdı: Köklü değer hükümleri ile çağdaş arzular arasında duraksayan bir şuur. Benedita, Maria’nın bedeni yardımcısı olmanın ötesindedir; bilakis toplum kaidelerinin içselleşmiş nidası olarak mütemadiyen metne süzülür. Bu yalın fakat kudretli tasvir, Saramago’nun genç bir romancı olmasına rağmen kadın karakterlere atfettiği mühim ehemmiyeti gözler önüne serer.
Netice itibarıyla şunu ifade edebilirim: “Dul”, ilk nazarda sade bir taşra hikâyesi gibi görünse de, beşere dair temel suallerle örülü bir metindir. Alelade ayrıntılarda gizlenmiş hikmetli mertebeler, beni romanı yeniden tetkik etmeye sevk etti. Okur sıfatıyla bu metni bir öyküden ziyade; kişinin kendi yargıları, tutkuları ve kabulleriyle hesaplaştığı bir gönül haritası olarak mütalaa ettim. Bu okuma sürecinde, Saramago’nun istikbaldeki dev eserlerinde müşahede edeceğimiz o yüksek fikirli sezişlerin ilk kıvılcımlarına şahitlik ettim.
Metin, aşina olunan sorgulamaları aşarak, kişinin kendisiyle uzlaşmasının sancılı fakat vasıtasız bir tezahürünü takdim ediyor.
·
294 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.