Bu yıl benim için son Stefan Zweig kitabıydı. Çok sık ve fazla tüketilen her duygunun sonunda araya daima bir mesafe girer. Kitabı okurken zaman zaman sinirlendim; hatta hızlı hızlı okuyup bir an önce bitsin istedim. İnceleme yazmadan önce durup düşünmek istedim: Neden kızdım? Okuyanların bir kısmı neden beğenmemişti?
Sonra şunu fark ettim: Kelimelere verdiğimiz anlamlar belirleyici. Aşk dediğimiz şey, tek ve sabit bir tanıma sahip değil. Nitekim Franz Kafka’nın şu sözü bu noktada anlam kazanıyor: “Kirli bir camdan bakıp herkesi ve her şeyi kirli sanıyorsunuz.” Bir metni yorumlarken çoğu zaman kendi camımızdan bakıyoruz; oysa burada okumamız gereken şey, yazarın yarattığı dünyadır.
Nasıl ki “aşk nedir?” diye sorduğumuzda sonsuz farklı cevap alıyorsak, bu kitapta anlatılan da o sonsuz cevaplardan yalnızca biridir. Birine “Senin aşk tanımın yanlış, saçma, ahlaki açıdan etik değil” demek, aslında kendi doğrularımızı evrensel ilan etmektir. Oysa herkes kendi doğrusunu yaşarken, başkasının yanlışını yargılamak ne kadar mümkündür? Bu nedenle eseri doğru yorumlamak adına, Zweig’ın yarattığı dünyadaki karakterin aşka yüklediği anlamı merkeze almak gerekir.
Bu noktadan sonra mesele, anlatılan ilişkinin bizim aşk tanımımıza uyup uymadığı değil; karakterin psikolojik ve toplumsal koşulları içinde bu duygunun neye karşılık geldiğidir. Ana karakterin geçmişine baktığımızda yoksulluk, bastırılmışlık ve sınıfsal eksiklik duygusu görürüz. Daha ilkel dürtülerle şekillenmiş bir yaşamdan gelen bu karakter için cinsellik yalnızca fiziksel bir ihtiyaç değil, aynı zamanda güç, tatmin ve eksikliği giderme aracıdır. Bu zemin, onun ilişkilere yaklaşım biçimini belirler.
Yıllar sonra karşılaşma sahnesinde canlanan duygulara bakıldığında, romantik bir ruh birliğinden çok bastırılmış arzunun geri dönüşü hissedilir. Hatırlanan anların yoğunluğu fiziksel yakınlık ve tensel gerilim etrafında şekillenir. Eğer bu duygu saf ve mutlak bir aşk olsaydı, karakterin başka bir kadınla —üstelik statü ve güven sağlayan bir evlilikle— bu kadar düzenli bir hayat kurabilmesi daha zor olurdu. Patronunun kızıyla evlenmesi, çocuk sahibi olması ve kurulu bir düzen inşa etmesi, aşkın onun için vazgeçilmez bir hakikat olmadığını düşündürür.
Burada belirleyici olan, yaşanmış bir ilişkinin derinliği değil; yarım kalmış bir deneyimin bellekte büyütülmesidir. Eksik kalan her şey zihinde kusursuzlaşır. Zaman, duyguyu azaltmaz; onu dönüştürür. Karakterin yaşadığı şey, sevginin sürekliliği değil, bastırılmış arzunun idealize edilmiş hâlidir. Bu nedenle metinde karşımıza çıkan duygu, fedakârlık ve ruhsal bütünlükten ziyade, insanın kendi dürtüleri karşısındaki zayıflığını yansıtır.
Zweig’ın kurduğu dünya, aşkı yüceltmekten çok insan doğasının çelişkisini gösterir. Bu hikâye bir ahlak dersi değildir; psikolojik bir çözümlemedir. Eğer metni kendi etik kalıplarımızla yargılarsak, yazarın göstermek istediği o içsel karmaşayı ıskalarız. Oysa asıl soru şudur: Bu karakter için aşk ne anlama geliyor?
Cevap, bizim tanımlarımızdan bağımsızdır. Onun dünyasında aşk, ruhsal bir bütünlükten çok, eksikliğin ve arzunun bellekte büyüttüğü bir histir. Ve belki de bu yüzden kitap sinirlendirir; çünkü bize aşkın her zaman yüce, temiz ve ahlaki bir duygu olmadığını, bazen yalnızca insanın kendi boşluğuyla kurduğu bir ilişki olduğunu gösterir.
25 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.