Bilincin İronisi-Ertelemenin Estetiği ve Modern İnsanın Hastalığı
Bazı romanlar hikâye anlatmaz; teşhis koyar. Zeno’nun Bilinci tam olarak böyle bir metin.
1923’te yayımlanan bu roman, modernizmin kırılma anlarından birinde durur. 20. yüzyıl başı Avrupa’sında akla, ilerlemeye ve bilime duyulan güven sarsılmıştır. İnsan artık Tanrı’nın değil, kendi bilincinin merkezindedir. Fakat o bilinç, sandığımız kadar sağlam değildir.
Zeno Cosini hasta olduğunu söyler. Sürekli (!) Sigara bağımlısıdır. Kararsızdır. Aşkta tereddütlüdür. İşte istikrarsızdır.
Ama dikkatli okur şunu fark eder: Zeno’nun hastalığı bedensel değil, varoluşsaldır.
Roman, psikanalitik bir itiraf metni gibi kurgulanır. Zeno terapiye gider ve doktorunun tavsiyesiyle anılarını kaleme alır. Bu yapı doğrudan doğruya Sigmund Freud’un kurduğu psikanaliz geleneğine yaslanır. Bastırma, rasyonalizasyon, inkâr… Hepsi Zeno’nun davranışlarında görünür.
Ama Svevo tam burada Freudcu iyileşme anlatısını tersyüz eder.
Zeno yazdıkça iyileşmez. Anlattıkça dönüşmez. Aksine, kendini daha sofistike biçimde aklamayı öğrenir.
Psikanaliz romanda bir kurtuluş değil, modern insanın kendini anlatma performansıdır. Bilinç özgürleştirici değil; erteleyici bir mekanizmadır. Zeno’nun “son sigara”sı bu yüzden semboliktir: mesele sigarayı bırakmak değil, bırakmaya niyet etmektir. Çünkü niyet, eylemden daha güvenlidir.
Romanın yapısı da bilinçlidir: doğrusal değildir, kopuktur, geri dönüşlerle ilerler. Bu teknik modernist estetiğin temel özelliklerindendir. Zeno güvenilmez bir anlatıcıdır; çünkü kendine bile tam olarak dürüst değildir.
Metin bu noktada modern edebiyatın diğer damarlarıyla konuşur. Belleğin zamansal derinliğini kurcalayan Marcel Proust ile, varoluşsal sıkışmışlığı görünür kılan Franz Kafka arasında bir yerde durur. Ancak Svevo’nun farkı nettir: Kafka’da bilinç bir mahkemedir, Proust’ta bir kurtarma alanı; Svevo’da ise bir mazeret üretim merkezidir.
Zeno’nun ilişkileri de bu bilinç oyunundan payını alır. Tutku yerine güvenli olanı seçer. Arzu yerine düzeni tercih eder. Sevmekten çok, en az riskli seçeneğe yönelir. Çünkü Zeno’nun temel korkusu yalnızlık değil, kontrolü kaybetmektir.
Bu yönüyle roman bana Tezer Özlü’nün metinlerindeki iç sıkışmayı hatırlattı; fakat Özlü’deki çıplak varoluş sancısı burada ironik bir mesafeye dönüşür. Svevo trajik değildir; serinkanlıdır. Zeno’ya acımaz, onu teşhir eder.
Ve metnin en sert hamlesi şudur: “Hastalık” yalnızca Zeno’ya ait değildir.
Modern insanın tamamı, karar verememe, sorumluluğu erteleme ve eylemi analizle ikame etme eğilimindedir. Romanın finalinde bireysel nevroz, medeniyet eleştirisine dönüşür. İnsanlığın ilerleme miti, kendi yıkım potansiyelini içinde taşır. Bu neredeyse kültürel bir psikanalizdir.
Zeno’yu okurken zaman zaman öfkelendim. Sürekli bahane, sürekli erteleme…
Ama sonra kendime şu soruyu sordum:
Günümüz insanı gerçekten çok mu hasta, yoksa sadece çok mu bilinçli?
Belki de mesele şu: Biz artık değişmekten çok, kendimizi doğru cümlelerle açıklamayı öğreniyoruz.
Zeno hasta değil. Zeno konforunu bırakacak kadar cesur değil.
Ve romanın en çarpıcı yanı şu: Zeno iyileşmez. Çünkü iyileşmek artık anlatmakla değil, harekete geçmekle mümkündür. Svevo, bilincin tek başına bir erdem olmadığını gösterir. Farkındalık, eyleme dönüşmediğinde yalnızca daha rafine bir kaçış biçimidir.
Zeno’nun Bilinci bir modernizm manifestosu olarak okunabilir. Ama benim için daha kişisel bir yerde duruyor: İnsan bazen kendini tanımak için değil, değişmemek için bu kadar çok düşünür.
Belki de en tehlikeli hastalık, kendini çok iyi açıkladığını sanmaktır.
·
42 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.