Neyi Tüketiyoruz, Kimin İçin Tüketiyoruz?1000Kitap
Fransız felsefeci, toplum bilimci ve kültür eleştirmeni Jean Baudrillard’ın ilk kez 1970 yılında yayımlanan "Tüketim Toplumu" kitabı, aslında elli altı yıl öncesinden bugüne tutulan dev bir ayna gibi. Değişen ekonomik, siyasi ve teknolojik koşulların varoluşumuzu nasıl etkilediğini okurken, insan ister istemez soruyor: Acaba ne kadar farkındayız?
Üretmek ve tüketmekle geçen bir ömürde, Baudrillard tüketimin nasıl bir tüketme eylemine dönüştüğünü, kitle iletişim araçlarının bu hıza nasıl eşlik ettiğini öyle bir ele almış ki; bir yazarın zamana meydan okuyan ileri görüşlülüğüne hayran kalmamak elde değil. İşte bu yüzden, üzerinden yıllar geçse de hâlâ bugüne ışık tutan bu eser, gerçek bir klasik başyapıt niteliğinde.
Üzerine konuşacak çok şey olsa da, zihnimde yer eden bazı tespitleri paylaşmak istiyorum.
Baudrillard bize tatil ve boş zaman dediğimiz o özgürlük alanının aslında ne kadar büyük bir illüzyon olduğunu söylüyor. Bütün yıl çalışıp o çok beklediğimiz tatil günü geldiğinde bile işten tam olarak çıkmış olmuyoruz; sadece patronumuzu değiştiriyoruz ve yeni patronumuz artık sistemin kendisi oluyor. Yazarın dediği gibi; boş zaman gerçek bir yaratıcılık değil, hafta içi yaşadığımız o yabancılaşmadan kaçmak için sığındığımız bir liman. Domates ekerken ya da ahşap boyarken aslında üretken olmuyoruz; sadece iş bölümünden önceki çocukluk günlerimize duyduğumuz nostaljik bir özlemle, sistemin bizde açtığı o boşluğu eski usul işlerle yamamaya çalışıyoruz.
En can alıcı nokta ise, tatilin de tıpkı iş hayatı gibi bir başarı projesine dönüşmesi. İş yerindeki dosya yetiştirme baskısı, sahilde yerini bronzlaşma ödevine bırakıyor. Eğer o plajdan bronzlaşmadan dönersek, sanki ödevimizi yapmamış gibi hissediyoruz. Güneşin altında kan ter içinde yatmak, müzeleri bir görev bilinciyle koşturarak gezmek ya da her anın fotoğrafını çekip ne kadar mutlu olduğumuzu kanıtlamaya çalışmak... Bunlar birer modern çilekeşlik belirtisi değil de nedir? Yalnızlık aradığımızı söylüyoruz ama yine de en kalabalık yerlere gidiyoruz; çünkü tüketimin onaylanması için o kalabalığa, ben de oradayım demenin toplumsal kanıtına ihtiyaç duyuyoruz. Sonuçta, sahil kenarında güneş kremi sürerken bile sistemin uysal birer neferi olduğumuzu ve tatilin aslında yerine getirilmesi zorunlu ahlaki bir görev olduğunu fark ediyoruz.
Bu bakış açısı, tatilden döndüğümüzde neden bazen işten daha yorgun olduğumuzu da çok iyi açıklıyor; çünkü tatil yapmak da artık ciddi bir disiplin ve mesai gerektiriyor.
Bir diğer açıdan Baudrillard şunu söylüyor: Tarih ve gelenek artık yaşadığımız bir gerçeklik değil, vitrinlerde sergilenen birer nostalji nesnesi haline geldi. Bunu en iyi odun ateşi örneğiyle somutlaştırabiliriz. Modern bir kafede yanan o dekoratif şömine ısınmamız için orada değil; biz orada odunun kendisini değil, sistemin bize pazarladığı doğallık imgesini tüketiyoruz. Gerçeklik çoktan yadsınmış, yerini sadece üzerinden prim yapılan parlatılmış semboller almış durumda.
Eskiden toplumsal denetim üretim üzerineyken, bugün artık ihtiyaçlarımız ve arzularımız üzerinden yönetiliyoruz. Biz kendi isteğimizle alışveriş yaptığımızı sanırken, aslında sistemin çarkları durmasın diye bize verilen tüketim görevini yerine getiriyoruz. İlkel insan mülkiyeti olmadığı için zamanın sahibiyken, biz eşya çokluğu içinde bir yokluk yaşıyoruz ve o eşyaların taksitlerini ödemek için ömrümüzü satıyoruz. Hatta bu tüketim çılgınlığı, dünyanın öbür ucundaki felaketleri bile birer seyirlik malzeme haline getiriyor. Televizyon karşısında felaket haberlerini izlerken, o dehşetten muaf olmanın verdiği gizli hazzı tüketiyoruz. Acıyı paylaşmıyoruz; sadece vicdanımızı rahatlatmak için acının görüntüsünü tüketip kendi güvenli hayatlarımızı kutsuyoruz.
Farkında mısınız? Gerçeklikle, yaşlanmakla veya dışlanmakla yüzleşmekten korktuğumuz için etrafımıza devasa bir göstergeler ağı örüyoruz. Tıpkı şimşekten korkan ilkel insanın ona bir isim verip ritüellerle kendini güvende hissetmesi gibi; biz de yaşlanmamak için bir kreme, statü için bir markaya sığınıyoruz. Tüketim toplumu bize nesneleri değil, onların anlamlarını satıyor. Karnımız doyduğu halde gurme restorana gitmek veya okumayacağımız kitapları biriktirmek, sadece o göstergeleri tüketmektir. Baudrillard’ın dediği gibi; tüketim bizim yeni dinimiz ve büyü kutumuz haline gelmiş durumda.
Sonuçta, ekonomik büyüme dediğimiz şeyin çoğu, aslında sistemin kendi yarattığı hasarları onarma çabasından ibaret. Şehrin stresiyle hastalanıp ilaca para harcamak bizi refaha ulaştırmıyor, sadece kendi kuyruğunu kovalayan bir kısırdöngüye hapsediyor. Baudrillard bizi, gökten kargo bekleyen Melanezya yerlilerine benzetiyor. Biz de nesnelerin nasıl üretildiğini bilmiyoruz; onlar bizim için vitrinde aniden beliren mucizeler. Tıpkı yerlilerin uçak pisti yaparak mutluluğun oraya iniş yapacağına inanması gibi, biz de evimizi eşyayla doldurarak huzuru bekliyoruz. Ancak nesneler o kadar hızlı ölüyor ki, daha yaşlanmadan çevremizdeki her şeyin modası geçiyor. Artık alışveriş merkezleri, mevsimlerin olmadığı o steril modern ormanlar olarak bizi terbiye ediyor. Biz nesneleri kullanmıyoruz; nesneler bizi kendi ritimlerine alıştırarak köleleştiriyor.
Akademik yanı ağır basan bir kitap; bu yüzden belki herkes için keyifli bir okuma seyri sunmayabilir ancak vermek istediği mesajlar kesinlikle düşünmeye değer. Tüm bu bağlamda, "Tüketim Toplumu"nu okumayı deneyimlemek isteyenlere bu eseri elbette tavsiye ederim.
·
42 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.