İnceleme: Felâtun Bey ile Râkım Efendi - Ahmet Mithat EfendiEdebiyat
Tanzimat Romanında Batılılaşma Eleştirisi:
Felâtun Bey ile Râkım Efendi
Felâtun Bey ile Râkım Efendi, Ahmet Mithat Efendi tarafından 1875 yılında yayımlanmıştır. Yazar, 1844–1912 yılları arasında yaşamış, Tanzimat Dönemi’nin en üretken isimlerinden biri olmuştur. Edebiyatı bir eğitim aracı olarak görmüş, halkı bilgilendirmeyi temel amaç edinmiştir. Bu nedenle romanlarında sık sık okura seslenir, açıklamalar yapar ve yönlendirici bir tavır sergiler. Onun sanat anlayışı açık biçimde “toplum için sanat” ilkesine dayanır. Estetik kaygıdan çok toplumsal fayda ön plandadır.
Eser, Osmanlı toplumunun Batılılaşma sürecinde yaşadığı kimlik sorununu iki zıt karakter üzerinden ele alır. Felâtun Bey yüzeysel, gösterişe düşkün ve çalışmadan tüketmeye alışmış bir tiptir. Batılılaşmayı kıyafet, eğlence ve dil taklidi olarak algılar. Râkım Efendi ise çalışkan, ölçülü ve kendini yetiştirmiş bir gençtir. Batı’yı taklit etmez; ondan yararlanmayı bilir. Romanın temel çatışması bu iki anlayış arasındadır. Kurgu karmaşık değildir. Olaylar, bu iki karakterin hayat çizgisi boyunca ilerler ve karşılaştırma yöntemiyle anlam kazanır.
Romanın sonunda Felâtun Bey maddi açıdan zor duruma düşer, itibarı sarsılır. Savurganlık ve bilinçsiz yaşam onu çöküşe götürür. Râkım Efendi ise emeğinin karşılığını alır, hem maddi hem manevi olarak yükselir. Yazarın vermek istediği mesaj açıktır. Yanlış Batılılaşma bireyi felakete sürükler; bilinçli ve dengeli bir yenileşme ise başarı getirir. Bu yönüyle eser didaktik bir nitelik taşır.
Anlatıcı hâkim bakış açısına sahiptir. Kişilerin iç dünyasını bilir ve olayları dışarıdan gözlemleyen bir konumda yer alır. Ancak tarafsız değildir. Sık sık araya girerek yorum yapar, okuyucuya seslenir. Bu müdahaleci tutum, Ahmet Mithat’ın öğretici kimliğinin bir sonucudur. Roman tekniği açısından bakıldığında bu durum modern anlamda bir nesnellikten uzaklaşmaya yol açar; fakat dönemin anlayışı içinde doğal karşılanmalıdır.
Kişiler tip özelliği gösterir. Derin psikolojik çözümlemelerden çok temsil ettikleri düşünceler önemlidir. Felâtun Bey yanlış Batılılaşmanın, Râkım Efendi ise ideal Osmanlı aydınının sembolüdür. Yan karakterler de bu karşıtlığı destekleyecek biçimde kurgulanmıştır. Mekân olarak İstanbul öne çıkar. Özellikle Beyoğlu çevresi alafranga yaşamın sembolü hâline getirilmiştir. Buna karşılık daha sade yaşam alanları Râkım’ın dünyasını yansıtır. Zaman ise 19. yüzyılın ikinci yarısıdır. Olaylar çizgisel bir ilerleme gösterir.
Dil ve üslup dönemin özelliklerini taşır. Osmanlıca kelimeler yoğundur; ancak anlatım canlıdır. Yazar yer yer mizaha başvurur. Özellikle Felâtun Bey’in davranışları hafif alaycı bir tonla verilir. Açıklama, tasvir ve diyalog teknikleri kullanılmıştır. Fakat en belirgin özellik, anlatıcının doğrudan müdahalesidir.
Sonuç olarak eser, teknik açıdan kusursuz değildir. Ancak Tanzimat romanının temel meselelerinden biri olan Batılılaşma sorununu açık ve anlaşılır biçimde ele alır. Türk romanının gelişim sürecinde önemli bir aşamayı temsil eder. En güçlü yanı, düşüncesini net biçimde ortaya koymasıdır.
Damla Demirci
Damla DemirciFelatun Bey ile Rakım EfendiAhmet Mithat Efendi · Anadolu Üniversitesi Yayınları · 201728,2bin okunma
·
46 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.