Parlak başlamış, sessiz bitmiş bir hayatın yankısı.1000Kitap
Ahmet Hamdi Tanpınar’ın Mahur Beste’si, yazarın edebiyatındaki en çıplak ve en az süslenmiş yapıttır. Bu roman, bir tamamlanmışlık iddiasından uzak durur; sanki yazar kendi eliyle yarım bırakmıştır onu – tıpkı Behçet Bey’in hayatı gibi, tıpkı Osmanlı’nın son demlerindeki o kesik, yarım kalmış nefes gibi. 1944’te tefrika halinde yayımlanmış, sonra uzun süre gölgede kalmış bu eser, Tanpınar’ın üçlemesinin (Mahur Beste – Sahnenin Dışındakiler – Huzur) sessiz başlangıcıdır; ama aynı zamanda en keskin sorgulamasıdır.
Romanın omurgası Behçet Bey’dir:
Uyuşuk, iradesiz, ideallerden yoksun, babasının gölgesinde yaşayan bir adam. Behçet Bey ne bir kahraman ne de bir anti-kahramandır; o, bir “durum”dur. Tanzimat sonrası ilmiye sınıfının çöküşünü, eski düzenin prestij kaybını, yeni bürokrasinin yükselişini kendi teninde taşır. Babası İsmail Molla sağlam ahlakın, eski dünyanın simgesi iken; Behçet Bey o dünyanın artık yaşanamaz hale geldiğini fark eden, ama yeni bir dünya da kuramayan neslin ta kendisidir. Atiye Hanım’la evliliği – padişah emriyle, mecburi, soğuk bir bağ – bu yarım kalmışlığın en somut ifadesidir. Kadın, sadık, güzel, eğitimli; ama Behçet Bey’in hayatına bir anlam katamaz, çünkü Behçet Bey’in kendisi anlamdan yoksundur.
Tanpınar burada klasik anlatı düzenini reddeder. Giriş-gelişme-sonuç yok; roman, bir dizi portre, anı, sohbet ve iç monologla örülmüştür. Zaman doğrusal değildir; geçmiş, şimdi ve hafıza birbirine karışır. Saatler, cep saatleri, takvimler, eşyalar romanın sessiz kahramanlarıdır: Behçet Bey’in pusulalı saati ailenin yüz yirmi yıllık ömrünü kaydederken, Atiye’nin küçük altın saati onun on yıllık ıstırabına tanıklık eder. Eşya burada sadece dekor değil, medeniyetin hafızasıdır; kırıldığında, kaybedildiğinde veya unutulduğunda, insan da kaybolur.Makamın kendisi – mahur – romanın hem adı hem ruhudur. Mahur beste, tizden başlayıp aşağı inen, parlak ama buruk bir makamdır. Neşe gibi görünür, ama iner inmez geride bir boşluk bırakır. Tanpınar bu makamı, Osmanlı’nın son dönemine uyarlar: Yüzeyde hâlâ ihtişam, tören, musiki, şiir vardır; ama derinlerde bir çöküş, bir terk ediliş, bir “gittin emma ki kodun hasret ile canı bile” hissi. Roman boyunca tekrarlanan Neşati beyiti tam da budur: Ayrılık, hasret ve sohbetin bile istenmemesi. Çünkü sohbet bile, o eski bütünlüğü hatırlattığı için acı verir.
Mahur Beste, Tanpınar’ın en “siyasi” romanı değildir; ama en tarihsel olanıdır. Abdülaziz’den Abdülhamid’e uzanan dönemde geçen olaylar, saray entrikaları, ilmiye sınıfının çözülüşü fondadır; asıl mesele ise medeniyet değiştirmenin bireyde yarattığı travmadır. Doğu-Batı ikilemi burada henüz Huzur’daki gibi dramatik bir çatışma değildir; daha çok bir uyuşukluk, bir erteleme, bir “ne yapacağını bilememe” halidir. Behçet Bey ne Batılılaşabilir ne de eskide kalabilir; o, arada asılı kalır – tıpkı mahur makamının inişindeki o ara perdeler gibi.
Romanın en çarpıcı yanı, finalsizliğidir. Behçet Bey ölür, ama ölüm bile bir kapanış getirmez; sadece bir susuştur.
Tanpınar bize şunu söyler:
Medeniyet krizi, çözülmez; yaşanır. Çözüm yoktur, sadece tanıklık vardır. Ve bu tanıklık, en iyi müzikle, en iyi eşyayla, en iyi hafızayla yapılır – ama yine de yarım kalır.
Mahur Beste, Tanpınar’ın en az okunan romanı olabilir; ama en dürüst olanıdır. Çünkü yazar burada maske takmaz, süsleme yapmaz. Kendi kuşağının –ve sonraki kuşakların– yarım kalmışlığını, bir beste gibi yükseltip sonra usulca indirir.
Okuyanı teselli etmez; sadece “işte bu” der ve bırakır.
Geriye kalan ise, o inişteki hafif burukluk, o mahur nağmenin kulakta kalan yankısıdır: Parlak başlamış, sessiz bitmiş bir hayatın yankısı.
·
104 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.