Caligula – Absürd İktidarın Anatomisi
Absürd, Camus felsefesinin merkez kavramıdır. En açık biçimde Sisifos Söyleni eserinde insanın anlam arayışı ile dünyanın sessizliği arasındaki çatışma olarak tanımlanır. İnsan yeryüzünde adalet olsun, hayatın bir amacı olsun, ölümün bir anlamı olsun, acıların bir karşılığı olsun ister. Ama dünya bireyin bu taleplerine cevap vermez. Evren suskundur. Ölüm kaçınılmazdır. Absürd insan, bu gerilimi fark eden ve bundan kaçmayan insandır.
Camus’ye göre absürdle karşılaşan insan ya anlamsız bir hayatı yaşamaya gerek yok deyip intihar eder, ya Tanrı, metafizik veya aşkın bir anlam icat ederek inanç geliştirir ya da hayatın bir anlamı olmasa bile bilinçli biçimde yaşamaya devam ederek başkaldırır. Camus üçüncü yolu savunur. Camus bu tavrı Tanrılar tarafından sonsuza kadar bir kayayı dağa çıkarıp tekrar düşmesini izlemeye mahkûm edilen mitolojik bir figür olan Sisifos ile anlatır. ‘Bu anlamsız bir cezadır. Ama Camus Sisifos’u mutlu tasavvur etmek gerekir’, diye söyler. Çünkü Sisifos durumunun bilincindedir. Kaderini bilir ama yine de kayayı iter. İsyanı, yaşamayı sürdürmesidir. İşte absürd insan budur. Absürd insan yanılsamaya sığınmaz, umut icat etmez ama yaşamayı da reddetmez. O, gerçeği olduğu gibi kabul eder ve buna rağmen yaşar.
Albert Camus’nün Caligula adlı eseri yalnızca bir Roma imparatorunun deliliğini anlatmaz. Oyun, iktidarın metafiziğini açığa çıkarır. Yabancı ve Sisifos Söyleni eserleriyle birlikte değerlendirildiğinde Caligula’da önemli bir fark vardır. Meursault absürdü sessizce yaşar. Sisifos başkaldırıyı içsel bir direnişe dönüştürür. Caligula, ölüm gerçeğiyle yüzleştiğinde dünyanın adil bir yer olmadığı ve buradaki insanların özgür olmadığı hakikatine varır. İnsanları gerçekten kendisinin özgür kılacağını iddia eder. Absürdü kabullenmek yerine onu yönetmeye karar verir. Bu, onu özgürleştirmek yerine onu acımasızlaştırır. İnsanları deney nesnesi gibi kullanır. Onun için insan, teorisini doğrulayan bir araçtır. Başkaldırıyı iktidar yoluyla başkalarının üzerine uygular ve sonuçta absürd olan şey tiranlığa dönüşür.
Onun mantığı basittir. İnsan yeryüzünde anlam istemekte ama evren bu isteğe sessiz kalmaktadır. Mantığı radikalleştirir. Tanrı yoksa sınır yoktur. Sınır yoksa her şey mümkündür. Eğer adalet yoksa, o da keyfiliği mutlaklaştıracaktır. Eğer dünya anlamsızsa, o da değerleri parçalayacaktır. Her şey mümkünse Tanrı gibi dünyaya kendisi hükmedecektir. Gerçeği çıplak söyler, değerleri küçümser, kaosu yönetme vaadi sunar. Gerçeği görür ama merhameti kaybeder. Caligula absürdü keşfeder ama onu yıkıcı bir özgürlüğe dönüştürür. Özgürlüğü savunduğunu iddia ederken, aslında sınırsızlığı dayatır.
Eserde Caligula ile Cherea arasındaki gerilim bir ikilik sunar. Bu basit bir iyi-kötü karşıtlığı değildir. Bunlar daha çok sınır tanımayan özgürlük-sorumlu özgürlük, nihilizm-ölçü, mutlak hakikat arayışı-insani düzen, mantığın uç noktası-yaşanabilir dünya gibi ikiliklerdir. Cherea ise absürdü reddetmez. Dünyanın adil olmadığını bilir ama aynı zamanda da birlikte yaşayabilmemiz için bir ölçü gerekmektedir noktasında durur. Camus’nün başkaldırı fikrine daha yakındır. Düzeni körü körüne savunmaz ama sınırsız özgürlüğün tiranlığa dönüşeceğini görür.
Bu, aslında Camus’nün kendi iç tartışmasıdır. Absürdü kabul eden insan ne yapmalı? Mantığın sonuna kadar gitmek mi yoksa bir yerde durup insani ölçüyü mü seçmeli? Caligula mantığın uç noktasıdır. Cherea ise insanın yaşayabileceği sınırdır. Burada hem Caligula hem Cherea tutarlıdır. Birinin yolu yaşanamaz bir dünyaya diğerininki eksik ama mümkün bir dünyaya çıkar.
Caesonia, Caligula’yı gerçekten seven tek karakterdir. Ama onun sevgisi bir sınır koyan sevgi değildir. Caligula’nın yıkıcılığını görür ama yine de yanında kalır. Caesonia, Caligula’nın absürd keşfini durdurmaz. Onu insanileştirmeye çalışır ama ona karşı çıkmaz. Cherea aklı temsil ediyorsa, Caesonia duyguyu temsil eder. Ama bu duygu, direnen bir duygu değildir. Daha çok teslim olan bir duygudur. Caesonia’nın cabası absürd karşısında sevginin tek başına yeterli olmadığını gösterir. Sevgi vardır ama sınır koymazsa tiranlığı engelleyemez.
Helicon çok daha karmaşık bir figürdür. O, Caligula’yı anlar. Hatta çoğu zaman onunla alay eder gibi görünür. Ama yine de yanında kalır. Helicon sistemin farkındadır. Caligula’nın mantıksal deliliğini görür. Ama ona direnmeyi seçmez. Absürdü ironik biçimde kabullenir. Onda bir tür entelektüel mesafe vardır. Bu yüzden Helicon, Caligula’nın aynası gibidir. Ama onu frenlemez.
Eser içerisinde Scipion düşünsel olarak en önemli figürlerden biridir. Bence Scipion, Camus’nün absürd karşısındaki en saf ihtimalini temsil eder. Babası Caligula tarafından öldürülmüştür genç bir şairdir. Hem mağdur hem entelektüeldir. Ama nefretle hareket etmez. Bu onu diğerlerinden ayırır. Caligula ile arasındaki tuhaf yakınlık vardır. Caligula onu sever.
İkisi de absürdü görür. İkisi de dünyanın adaletsizliğinin farkındadır. Ama yolları ayrılır. Caligula, hayat anlamsızsa, her şey serbesttir, diye düşünür. Scipion hayat anlamsız olabilir ama yine de insan kalmak gerekir der. Scipion, absürdü kabul eder ama onu başkasına acı çektirme gerekçesi yapmaz. Masumiyeti, sanatı ve bağışlama ihtimali temsil eder. Camus’nün ahlaki çizgisine çok yakındır. O dünyayı değiştiremez, sadece kirlenmemeyi seçer.
Eserde soyluların ikili gösterilmesinin birkaç katmanı vardır. Soylular eserde kötü olarak değil zayıf olarak gösterilir. Onlar bir yandan onurlu, rasyonel, ölçülü görünmek isterler. Diğer yandan hayatlarını kaybetmekten korkarlar. Bu yüzden Caligula’nın saçmalıklarına gülerler ama açıkça karşı çıkamazlar. Aşağılanırlar ama saraydan da vazgeçmezler. Soylular hem mağdur hem suç ortağıdır. Caligula’nın tiranlığının sürmesine katkıda bulunurlar. Onlar absürdü görürler ama normalmiş gibi davranmayı seçerler.
Edebiyat, insanın trajedisini görünür kılmalıdır. Caligula, bu anlamda bir sınır denemesidir. Camus, absürdün nereye kadar götürülebileceğini gösterir ve bilinçli olarak onu yıkıma ulaştırır. Bu eser bir çözüm metni değil, bir uyarı metnidir. Eserin en büyük başarısı tutarlı bir nihilist figür yaratması, onu romantize etmeden trajikleştirmesi ve iktidar–özgürlük ilişkisini felsefi düzlemde tartışmasıdır. Zayıf tarafı ise yan karakterlerin zaman zaman simgesel kalması ve duygusal derinliğin yer yer felsefi tartışmaya yenilmesdiri. Ama bu bilinçli bir tercihtir. Camus, psikolojik roman yazmaz. Düşüncenin trajedisini yazar.
·
74 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.