Bir Sesin Peşinde: Gramofonlu Kahvehane
Başta bu kitabı ince sanıp kısa sürede okuyacağımı düşünmüştüm. Ama sayfalar ilerledikçe fark ettim ki aslında elimde tuttuğum şey bir kitap değil; müziğin içinden geçen uzun, katmanlı bir yolculuk. Öyle bir yolculuk ki, sadece okumuyorsun… dinliyorsun, hissediyorsun, hatta bazı yerlerde susup düşünmek zorunda kalıyorsun. “Gramofonlu Kahvehane” tam olarak bunu yapıyor: seni metnin dışına çıkarıp sesin, hafızanın ve kültürün içine bırakıyor.
Kitap boyunca en çok çarpan şey şu oldu: müzik burada bir “ürün” değil. Bir aktarım biçimi. Bir hafıza. Bir kimlik. Kahvehanelerde kurulan meclisler, ustadan çırağa geçen ezgiler, taş plaklara sıkışmış sesler… Bunların hepsi birer kayıt değil sadece; bir dönemin, bir toplumun ve bir ruhun taşıyıcıları. Bu yüzden Tanburi Cemil Bey gibi isimler sadece bir sanatçı değil, bir dönemin sesi olarak karşımıza çıkıyor. Aynı şekilde Celal Güzelses, Mukim Tahir, Hamza Şenses, Bakır Yurtsever ve Cemil Cankat gibi isimler, müziğin “okunarak” değil, yaşanarak aktarıldığı bir geleneğin temsilcileri.
Kitap, bir noktadan sonra açık bir çatışma kuruyor: gelenek ve modernite. Ama bu yüzeysel bir karşıtlık değil. Gelenekte sabır, disiplin ve derinlik varken, modern üretimde hız ve yüzeysellik öne çıkıyor. Bu kırılmayı en iyi gördüğümüz yerlerden biri de İbrahim Tatlıses üzerinden yapılan değerlendirme. Tatlıses’in gücü inkâr edilmiyor ama onun yaptığı müziğin artık “türkü” olmaktan çıkıp başka bir forma dönüştüğü açıkça söyleniyor. Bu da aslında dönüşümün kaçınılmaz ama riskli doğasını gösteriyor.
Ses meselesi ise kitabın belki de en hassas noktası. Mukim Tahir’den Cemil Cankat’a uzanan çizgide “yırtınan” değil, “hakim olan” bir ses anlayışı var. Yumuşak, duygulu ve kendinden emin bir icra… Buna karşılık daha sonra ortaya çıkan bağıran, zorlayan, yüzeyde kalan seslerin “kitsch” olarak değerlendirilmesi, kitabın estetik tavrını net bir şekilde ortaya koyuyor.
Bir diğer çarpıcı nokta, sanatçıların tek bir eserle özdeşleşmesi. Edith Piaf’ın “Milord”u, Barış Manço’nun “Dağlar Dağlar”ı, Tanju Okan’ın “Kadınım”ı, Zeki Müren’in “Bir Muhabbet Kuşu”… Hepsi aslında çok daha büyük bir külliyatın içinden koparılıp tek bir parçaya indirgenmiş örnekler. Türkiye’den Berkant’ın “Samanyolu”nda, Ayten Alpman’ın “Memleketim”de, Nur Yoldaş’ın ise “Sultaniyegâh”ta kalması gibi… Dinleyici, sanatçıyı bazen farkında olmadan daraltıyor.
Kitabın kalbi ise hiç şüphesiz şehirler. Özellikle Urfa… Öyle anlatılıyor ki, bir şehir değil adeta yaşayan bir konservatuvar. Mukim Tahir’den Kazancı Bedih’e, Tenekeci Mahmut’tan daha nicelerine uzanan bir damar… Urfa’nın Viyana’ya, New Orleans’a benzetilmesi abartı gibi görünse de, aslında anlatılmak istenen şey çok net: bazı şehirler müzik üretmez, müziğin kendisidir.
Teknoloji meselesi de kitabın en çarpıcı katmanlarından biri. Taş plaktan kasete, oradan CD’ye uzanan süreçte müzik giderek “sunulan” bir şeye dönüşüyor. Dinleyici pasifleşiyor. Ve kitap şu soruyu ortaya atıyor: İnsan sesi yerini makinelerle üretilen seslere bırakırsa ne olur? Bugün geldiğimiz noktada bu soru artık bir ihtimal değil.
Ve sonra insan hikâyeleri… Enver Demirbağ gibi isimler üzerinden anlatılan hayatlar, bu kitabın sadece müzik değil, hayat anlattığını gösteriyor. Yoksulluk, hastalık, unutulmuşluk… Ve o sade ama ağır cümle:
“Can gitti, ses kaldı yadigâr.”
Sonlara doğru eleştiri daha da sertleşiyor. Müziğin giderek yüzeyselleşmesi, “hip-hop”tan arabesk-fantezi karışımlarına kadar farklı tarzların içinin boşaltılması, sesin iki-üç nota arasında sıkışması… Bunlar sadece bir tür eleştiri değil, bir kültür alarmı aslında.
Peki bütün bunların sonunda ne kalıyor?
Şu:
Müzik değişir. Ama mesele şu: değişirken neyi kaybediyoruz?
“Gramofonlu Kahvehane” bu sorunun peşine düşen bir kitap. Nostaljik bir ağıt değil; bilinçli bir hatırlatma. Tanburi Cemil Bey’den İbrahim Tatlıses’e, Celal Güzelses’ten Zeki Müren’e uzanan bu geniş hat, bize şunu söylüyor:
Eğer sesi kaybedersen, sadece müziği değil, hafızayı da kaybedersin.
Ve belki de bu yüzden bu kitap hızlı okunacak bir kitap değil. Yavaş okunmalı. Aralarda durulmalı. Çünkü bu kitap okunmak için değil…
duyulmak için yazılmış.
·
29 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.