Sahaf Mendel, Stefan Zweig’ın insan ruhunun kırılganlığını en sade ama en sarsıcı haliyle anlattığı eserlerden biridir. Bu kitapta yer alan üç hikâye; “Sahaf Mendel”, “Görülmeyen Koleksiyon” ve “Unutulmayacak Bir İnsan”, aslında üç farklı hayatı anlatıyor gibi görünse de, derinlerde aynı noktada birleşir: insanın zaman karşısındaki çaresizliği ve değerin ne kadar hızlı yok olabildiği.
***
“Sahaf Mendel” hikâyesi, kitaplara adanmış bir hayatın hikâyesidir. Mendel, dış dünyadan tamamen kopmuş, yaşamını kitaplara adamış bir sahaf olarak karşımıza çıkar. Onun için dünya; savaşlardan, politikalardan, insan ilişkilerinden ibaret değildir. Onun dünyası, sayfalar arasında kurulu, düzenli ve güvenli bir evrendir. Bir kafede yıllarca aynı masada oturur, kitaplar arasında yaşar ve olağanüstü hafızasıyla adeta yaşayan bir kütüphane hâline gelir. Bu yönüyle bulunduğu ortamda saygı gören, hatta hayranlık duyulan bir figürdür.
Ancak zaman değişir. Savaşın başlamasıyla birlikte dünyanın dengesi altüst olur. Mendel ise bu değişimi fark edemez; çünkü o hiçbir zaman o dünyanın bir parçası olmamıştır. Eski alışkanlıklarıyla mektuplar yazmaya, kitap siparişleri vermeye devam eder. Fakat artık bu davranışlar masumiyet değil, şüphe doğurur. Ve bir gün, hiçbir kötü niyeti olmamasına rağmen, casusluk suçlamasıyla tutuklanır ve toplama kampına gönderilir.
Hikâyenin kırılma noktası burasıdır.
Mendel’in suçu, dünyaya uyum sağlayamamak, zamanın değiştiğini fark edememektir. Tutukluluk süreci, onun zihninde geri dönüşü olmayan bir tahribat yaratır. Hafızası zayıflar, ruhu çöker, iç dünyası parçalanır. Ve serbest bırakıldığında, artık eski Mendel yoktur.
En trajik olan ise dönüşüdür.
Bir zamanlar o kafenin en saygın, en dikkat çekici insanı olan Mendel, geri döndüğünde aynı yerde artık yabancı gibidir. Eskiden ona saygıyla yaklaşan insanlar, şimdi ondan uzak durur. Onunla konuşmak istemezler, hatta varlığından rahatsız olurlar. O masa hâlâ oradadır, kafe hâlâ aynıdır… ama Mendel artık o dünyanın bir parçası değildir.
Bu hikâye, yalnızca bir insanın çöküşünü değil, toplumun değişen yüzünü de anlatır. Dün değer verilen bir insanın, bugün nasıl kolayca gözden çıkarılabildiğini gösterir. İnsanların, güçlü ve faydalı olanı yüceltip, zayıflayanı görmezden gelme eğilimini açıkça ortaya koyar.
Bir insanı hayatta tutan şey sadece nefes almak değil.
Onu “o” yapan şeyler gidince… geriye ne kalıyor?
Mendel’in ölümü aslında fiziksel değil.
O zaten o kafeden alındığı gün bitmişti.
***
“Görülmeyen Koleksiyon” ise farklı bir trajediyi ele alır. Bu hikâyede, bir sanat tüccarı, yaşlı ve kör bir adamın koleksiyonunu görmeye gidiyor. Bu adam eskiden inanılmaz değerli gravürler toplamış biri. Ama işte gerçek: Hayatını sanat eserleri toplamaya adamış olan bu adamın, savaş sonrası ekonomik zorluklar nedeniyle ailesi tarafından çok ucuza satılmıştır. Ancak yaşlı adam bu gerçeği bilmez. Ailesi, onu üzmemek adına, boş albümleri hâlâ doluymuş gibi gösterir. Adam, göremediği koleksiyonunu hatıralarıyla “görmeye” devam eder.
Bu hikâye, gerçeğin her zaman en doğru seçenek olup olmadığını sorgulatır. Bazen bir insanın hayalini korumak, gerçeği söylemekten daha merhametli olabilir mi sorusunu ortaya koyar. Aynı zamanda, insanın yalnızca gördükleriyle değil, hatırladıklarıyla da yaşayabildiğini gösterir.
***
Unutulmayacak Bir İnsan” hikâyesi ise daha sade ama etkili bir anlatı sunar. Anton, toplumun alıştığı insan tiplerinden biri değildir. Ne düzenli bir işi vardır ne de bir evi. Sokaklarda yaşayan, günü gününe yaşayan bir adamdır. Ama onu farklı kılan şey, içinde taşıdığı niyettir. Çünkü Anton’un hayatla kurduğu ilişki, çoğu insanınkinden tamamen farklıdır.
O, para kazanmak için yaşamaz. Para biriktirmek, bir gelecek kurmak ya da kendine güvenli bir alan oluşturmak gibi bir amacı yoktur. Onun için önemli olan şey, para değil insanlardır. Ama öyle sıradan bir insan ilişkisi de değil… Anton’un derdi, iyi insanları bulmak, onlara yaklaşmak ve onların varlığına inanabilmektir.
Bu yüzden sürekli birilerine yardım eder. Küçük işler yapar, birinin yükünü taşır, birine destek olur, bir işi gönüllü olarak üstlenir. Ama bunu yaparken hiçbir zaman çıkar gözetmez. Ona verilen parayı da olduğu gibi kabul etmez. Sadece ihtiyacı kadarını alır. Fazlasını reddeder.
Bu çok önemli bir noktadır. Çünkü Anton’un amacı zengin olmak değil, kirlenmemek gibidir. Sanki o, parayla birlikte gelen hırsı, açgözlülüğü ve değişimi kendinden uzak tutmaya çalışır. Kendini korur gibi yaşar.
Anton’un dünyasında hâlâ iyi insanlar vardır. Ve o bu inancı kaybetmemek için, sürekli o iyiliğin içinde kalmaya çalışır. İnsanlara yardım ederek, aslında kendine şunu kanıtlar: “Evet, hâlâ dürüst ve güvenilir insanlar var.”
Doktor ise başta Anton’u tam olarak anlayamaz. Onu biraz garip, biraz da hayatın gerçeklerinden kopuk biri olarak görür. Çünkü doktorun dünyasında para, düzen, güvence gibi kavramlar önemlidir. Anton’un hayatı ise bunların tam tersidir.
Ama zamanla doktor, Anton’un içinde taşıdığı şeyin ne kadar nadir olduğunu fark etmeye başlar. Onun yaptıkları küçük gibi görünse de, aslında çok derin bir anlam taşır. Çünkü Anton, insanların çoğunun kaybettiği bir şeyi koruyordur: saf iyilik ve karşılıksız güven.
Hikâyenin sonunda doktorun söylediği bir cümle vardır:
Ne zaman biraz para sıkıntısı çekse, Anton gelir aklına.
Bu cümle aslında bir özlem taşır. Çünkü doktor, Anton’un hayatının maddi olarak eksik ama manevi olarak ne kadar dolu olduğunu geç de olsa anlamıştır.
***
Bense... Ben en çok Mendel'de takılı kaldım...
Mendel’i düşündüğümde içimde garip bir sıkışma oluyor. Sanki bir insanın yavaş yavaş silinmesini izlemek gibi… ama kimsenin bunu fark etmemesi daha da acı. Hayat gerçekten bazen insanın anlamadığı yerden vuruyor. Dün baş tacı ettiğin birini, bugün görmezden gelmek…
hatta tiksinmek… Ben bunu kabul edemedim. En çok da şu içimi yaktı:
Mendel hâlâ aynı yerde, ama artık kimse onu görmüyor. Sanki adam ölmemiş de… yavaş yavaş unutulmuş.
Ve ben şunu düşündüm:
İnsan gerçekten ne zaman kaybolur?
Öldüğünde mi… yoksa kimse onu hatırlamadığında mı?
***
Görülmeyen Koleksiyon Mendel kadar sert vurmadı ama daha sessiz bir yerden içime işledi. Ben okurken kararsız kaldım.
Gerçek mi daha değerli… yoksa huzur mu?
***
Ve son hikayemiz ise Unutulmayacak Bir İnsan'da ise; Anton, bu dünyanın içinde ama bu dünyaya ait değil gibi.
Sanki başka bir zamanın, daha temiz bir yerin insanı.
Bence insan unutulmaz olmak için büyük şeyler yapmak zorunda değil. En önemli şey kalbe dokunmak…
·
57 Gösterim
1 Yorum
Lütfen giriş yapınız.
