Agatha Christie’den Polisiye Edebiyatına Atılan En Büyük Tokat: Roger Ackroyd Cinayeti
Bu kitap hakkında konuşmak istiyorsak lafı hiç dolandırmayalım: Roger Ackroyd Cinayeti, polisiye edebiyatına atılmış en büyük tokatlardan biri. Bu sadece bir polisiye romanı değil, aynı zamanda türün kurallarını yeniden yazan bir başyapıt. Polisiye edebiyatının en tartışmalı ve çığır açan eserlerinden biri. Kitabı okumuş olarak söyleyebilirim ki, bu roman sadece sürükleyici bir dedektif hikayesinin çok daha dışında bir eser.
Spoilerlı kısma geçmeden önce kitabın genel dinamiği hakkında değinmek istediğim pek çok şey var. Öncelikle Christie’nin klasik ingiliz kırsalı atmosferini yazmadaki ustalığına hayran kalmamak elde değil. Küçük bir ingiliz kasabası, iç içe geçmiş ilişkiler, kulaktan dolma bilgiler, dedikodular ve herkesin birbirini tanıdığı bir topluluk. O atmosferi hiç zorlanmadan hissedebiliyorsunuz.
Kitap, her zamanki gibi klasik bir Poirot vakası gibi başlıyor. Hercule Poirot, emekliliğe çekilmiş, sakin bir hayat sürmeye çalışırken kendini bir cinayet soruşturmasının tam ortasında buluyor. Olayın merkezinde ise kasabanın saygın ve varlıklı isimlerinden Roger Ackroyd’un gizemli ölümü var. Her Christie romanında olduğu gibi burada da herkesin bir sırrı var, herkes bir şeyler saklıyor ve her ipucu bizi farklı bir ihtimale sürüklüyor. Ancak Roger Ackroyd Cinayeti, klasik bir “katil kim?” polisiyesi gibi başlasa da, bizlere türün sınırlarını aşan bir anlatı sunuyor.
Christie’nin en büyük başarısı, okuyucuyu hem olay örgüsüne hem de karakterlerin psikolojisine ustalıkla çekmesi. Ackroyd’un ölümünün ardından kasaba halkının arasındaki gerilim giderek tırmanıyor. Anlatıcı Dr. James Sheppard ise kasabanın güvenilir doktoru olarak tanıtılıyor. Hikâye, Sheppard’ın gözünden anlatıldığı için okuyucu da onunla aynı sınırlı bilgiyi paylaşarak olayları takip ediyor. Anlatıcı, bize ne kadar bilgi verirse o kadarını biliyoruz. Dr. Sheppard ise, ilk başta oldukla sakin ve objektif bir gözlemci olarak olayları bize anlatıyor. Poirot ise her zamanki gibi sabırlı, metodik ve kurnazca ilerliyor. Kitabın ilk yarısı boyunca klasik bir dedektif romanı izlenimi verilirken, asıl sürpriz sona yaklaşıldığında patlıyor.
Efendim genel dinamikten bahsettiğimize göre spoilerlı kısma geçeceğim.
Normalde klasik bir polisiye kitabını okurken güveneceğiniz yegâne kişi anlatıcı olur. O, sizin gözünüzdür, olayları onun perspektifinden takip eder, onun bildiği kadarını bilir, onun sorguladığı kadar sorgularsınız. Ancak bu kitap tam da bu beklentiyle oynuyor. Başından beri sorgusuz sualsiz güvendiğim, katil listesine bile almadığım, zerre şüphelenmediğim; Dr Sheppard, başından beri olayları manipüle eden, gerçeği çarpıtan, yalan söylemeyen ama gerçekleri örtbas eden, katili saklayan kişiydi. Katil ise, ta kendisiydi.
Bu nasıl bir şoktur, anlatamam. Kitabı ilk kez okuduğumda finali öğrendiğim an elimde tuttuğum sayfalara inanamayarak tekrar tekrar dönüp bakmıştım. Çünkü yazar, aslında hiçbir noktada yalan söylemiyor. Dr. Sheppard bize olayları olduğu gibi anlatıyor ama nasıl anlatacağını çok ustaca kontrol ediyor. Kritik detayları ya es geçiyor ya da masum bir şeymiş gibi sunuyor. Hangi Bilgiyi nasıl vereceğini mükemmel bir şekilde kontrol ediyor.
Cinayet gecesi eve döndüğünü söylüyor ama ne yaptığı konusunda detay vermiyor. Ackroyd'un mektubunu aldığını anlatıyor ama içeriği hakkında ketum kalıyor. Poirot’nun her hareketini takip ediyor, onunla sohbetler ediyor ama tüm bunları panik içinde değil, sanki tarafsız bir gözlemciymiş gibi yapıyor. Ve biz, polisiyelerde dedektifle beraber cinayeti çözmeye alışkın okuyucular, doğal olarak ona inanıyoruz. Ama işte Christie’nin dehası tam burada yatıyor: Bizi en güvenilir görünen kişiyle kandırıyor. Her şey gözümüzün önündeydi, ama görmek istemedik. Çünkü anlatıcıya güvenmek en doğal içgüdümüzdü.
Sheppard’ın en büyük silahı ise sakinliğiydi. Cinayeti işleyen o olduğu halde, kitap boyunca tek bir kez bile panik halinde görmüyoruz. Her zaman kontrollü, mantıklı, doktor olmasının verdiği mesafeli bir soğukkanlılıkla hareket ediyor. Ve asıl dehası şu ki, biz onun suçlu olduğuna dair tek bir ipucu yakaladığımızı sanmıyoruz. Olayları onun bakış açısından takip ettiğimiz için, her şeye onun koyduğu çerçeveden bakıyoruz. Bu yüzden yanılıyoruz.
Örneğin, Roger Ackroyd öldüğünde Sheppard olay yerine ilk gidenlerden biri. Ve Ackroyd’un cesedini bulduğunda verdiği tepki tam da bir doktorun tepkisi gibi: Soğukkanlı ve profesyonel. Burada bir tuhaflık hissetmiyoruz çünkü onun tıbbi eğitimi olduğunu biliyoruz. Ama geriye dönüp baktığımızda, tam da bu sakinliğin bir suçlunun maskelediği bir şey olduğunu fark ediyoruz.
Bir diğer dahiyane detay, kitabın sonunda Poirot ona suçunu itiraf ettiğinde verdiği tepki. Normalde, bir katil köşeye sıkıştığında ya inkâr eder ya da paniğe kapılır. Ama Sheppard ne yapıyor? Sakince kabul ediyor, hatta Poirot’nun sözlerinden etkilenerek büyük bir soğukkanlılıkla intihar etmeyi seçiyor. Yani, son ana kadar kontrolü elinde tutuyor.
Dr. Sheppard’ın bu son hamlesi, onun karakterini baştan sona özetleyen en güçlü anlardan biri. O, sadece bir katil değil, aynı zamanda hikâyenin anlatıcısı olarak en büyük manipülatör. Ve işin en ilginç yanı, cinayeti işledikten sonra bile anlatıyı yönlendirmeye devam etmesi.
Poirot ona gerçeği söylediğinde bir an bile paniğe kapılmıyor. Ne bağırıyor, ne inkâr ediyor, ne de suçu başkasına atmaya çalışıyor. Aksine, sanki olayların buraya geleceğini en başından biliyormuş gibi sakince kabul ediyor. Aslında Sheppard, okuyucuya da aynı oyunu oynuyor. Olayları anlatırken bizi öyle ustaca manipüle etmiş ki, kitabın sonunda bile tüm kontrolü elinde tutmayı başarıyor.
İntiharı seçmesi de tam bu yüzden çok dahiyane bir detay. Sheppard bir mahkemede yargılanmayı, toplum içinde küçük düşürülmeyi, hayatının başkaları tarafından kontrol edilmesini istemiyor. Her şeyi kendi şartlarına göre yapıyor. Son sayfada bile ipleri bırakmıyor. Bir nevi kendi hikâyesinin sonunu da kendisi yazıyor. Kontrol etme arzusunu elinden bırakmıyor.
Agatha Christie’nin Roger Ackroyd Cinayeti ile edebiyat dünyasında başlattığı bu devrim, sadece polisiye türünü değil, aynı zamanda anlatı yapısını da sorgulamamıza sebep oluyor. Anlatıcıya güvenmek en doğal içgüdüsel reaksiyon olmasına rağmen, Christie bu güveni zayıflatmak için her detayı ustaca işliyor. Sonuçta, okur olarak tüm güvencemiz yıkılırdır ama bir o kadar da etkilenmiş oluyoruz. Sheppard’ın intiharını takip ederken, aynı zamanda anlatıcının son hamlesiyle, romanı tekrar bir araya getirmek zorunda kalıyoruz. Bu, okurun hikâyeye tamamen daldığı, ama her şeyin sonrasında bambaşka bir anlam kazandığı bir deneyimdir.
Kitabın finali, tüm bu manipülasyonları ve kandırmacaları kabul etmekle birlikte, yazarın sunduğu sürprizle okuru tatmin ediyor. En azından beni ziyadesiyle tatmin etti. Ancak, o tatminin ardından akılda kalan tek şey, Sheppard’ın soğukkanlılığı ve onun zekâsıdır. O, sadece bir katil değil, aynı zamanda bir anlatıcı ve bir manipülatördür.
Christie’nin manipülasyonu ise, okuyucuya da bir nevi suç ortağı gibi hissettirmek. Bu noktada, okur, Roger Ackroyd Cinayeti'nin finaline yaklaşırken sadece sürpriz bir çözüm değil, aynı zamanda kendisine yapılan bir oyun da hissediyor. Çünkü Sheppard’ın suçunu kabullenmesi, bizlerin de bir anlamda suçunu kabul etmemize sebep oluyor. Biz, ona inandıkça, aynı zamanda onun suçlarının da bir parçası haline geliyoruz. İronik bir şekilde, Sheppard’ın soğukkanlılığı ve manipülasyonu sayesinde, okur da tıpkı onun gibi, bir nevi katil gibi hissediyor. Christie, bu psikolojik oyunla, polisiye türünün sınırlarını da zorluyor ve okuru, her açıdan şüphe duymaya itiyor.
Pek çok şey daha yazabilirim. Ama daha fazlası artık lüzumsuzluğa girer. İlk incelememi burada kesmem, uzatmaktan daha makul olur.
Ve son olarak, D.L Sayers’in de dediği gibi, “Christie sizi kandırdı.”
Hem de ne kandırdı:))
·
29 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.