İyilik, ilk bakışta insanın en saf eylemlerinden biri gibi görünür. Yardım etmek, kurtarmak, el uzatmak… Bunlar, ahlaki olarak neredeyse tartışmasız biçimde olumlanan davranışlardır. Ancak bu yüzeyin altına inildiğinde, iyiliğin sandığımız kadar “masum” olmayabileceği ihtimali belirir. Çünkü her iyilik eylemi, aynı anda görünmeyen bir ilişkiyi de kurar: veren ile alan arasındaki ince ama derin bir eşitsizlik.
Birine iyilik yapmak, yalnızca onun hayatında bir değişim yaratmaz; aynı zamanda iki kişi arasında bir konum farkı üretir. Yardım eden, eylemin öznesi olarak aktif ve güçlü bir pozisyona yerleşirken, yardım alan kişi pasifleşir. Bu pasiflik çoğu zaman minnet, borçluluk ya da örtük bir eksiklik duygusuyla birlikte gelir. Tam da bu nedenle, iyilik yapılan kişi ile iyilik yapan kişi arasında tam anlamıyla bir eşitliğin korunması zorlaşır. İyilik, görünürde bir bağ kurarken, derinde bir mesafe de yaratır.
Bu durumun farkına varan düşünürlerden biri Friedrich Nietzsche’dir. Nietzsche’ye göre iyilik, çoğu zaman bir üstünlük kurma biçimidir; güçlü olanın zayıf olana uzattığı el, yalnızca bir merhamet göstergesi değil, aynı zamanda bir hiyerarşi ilanıdır. Bu perspektiften bakıldığında, yardım etmek yalnızca başkasını değil, aynı zamanda kendini de konumlandırmaktır. Yardım eden, farkında olsun ya da olmasın, “yardım edebilen” olmanın getirdiği üstünlüğü deneyimler.
Buna karşılık Immanuel Kant, ahlakın niyetle ilgili olduğunu savunur. Ona göre bir eylemi ahlaki kılan, onun sonuçları değil, hangi ilkeyle yapıldığıdır. Eğer bir kişi başkasına yalnızca “doğru olduğu için” yardım ediyorsa, bu eylem ahlakidir. Ancak burada da çözülmesi zor bir düğüm vardır: İnsan gerçekten tamamen çıkar dışı davranabilir mi? Yardım ederken hissettiğimiz içsel tatmin, vicdani rahatlama ya da kendimize dair kurduğumuz “iyi insan” anlatısı, bu eylemi ne ölçüde saf bırakır?
Modern düşünce bu noktada daha kuşkucudur. İyilik yapmanın, çoğu zaman kişinin kendisiyle kurduğu ilişkiyi düzenlediği düşünülür. Birine yardım ettiğimizde yalnızca onun hayatına değil, kendi iç dünyamıza da müdahale ederiz. Suçluluk duygusunu hafifletir, varoluşumuza anlam katar ya da kendimizi daha “iyi” bir yerde konumlandırırız. Bu açıdan bakıldığında, iyilik yalnızca ötekiye yönelmiş bir eylem değil, aynı zamanda benliğin inşasına hizmet eden bir süreçtir.
Bu düşünceyi daha ileri taşıyan Jean-Paul Sartre, insanın her eylemiyle kendini kurduğunu söyler. Ona göre insan, yaptığı seçimlerle kim olduğunu belirler. Bu bağlamda iyilik, başkasına yönelik bir fedakârlıktan ziyade, “nasıl biri olmak istediğimizin” bir ifadesi hâline gelir. Yani yardım ederken aslında yalnızca bir başkasına değil, kendi varoluşumuza da yön veririz.
Bu teorik çerçeve, Diriliş romanında somut bir anlatıya dönüşür. Dmitri Nekhlyudov, geçmişte zarar verdiği Katerina Maslova’ya yardım etmek ve onunla evlenerek bir tür ahlaki telafi gerçekleştirmek ister. Ancak bu teklif, görünürde bir fedakârlık olsa da, Maslova tarafından reddedilir. Çünkü bu iyilik önerisinin içinde gizli bir eşitsizlik vardır. Nekhlyudov’un eylemi, yalnızca bir onarım değil, aynı zamanda bir “kurtarma” girişimidir. Maslova’nın reddi, bu eşitsizliği kabul etmeme ve kendi özne konumunu koruma çabasıdır.
Bu noktada iyiliğin paradoksu açığa çıkar: İyilik yapmak, bazen karşıdakini özgürleştirmek yerine, onu görünmez bir bağla kendine bağlayabilir. Yardım, karşılıksız olsa bile, bir hatırlama biçimi olarak varlığını sürdürür. “Ben sana yardım ettim” düşüncesi, dile getirilmese bile ilişkinin arka planında kalır.
O hâlde şu soru kaçınılmazdır: Gerçekten eşitlikçi bir iyilik mümkün müdür?
Belki de bu sorunun kesin bir cevabı yoktur. Ancak bir ihtimalden söz edilebilir: İyilik, ancak kendi bilincini de aşabildiğinde, yani kendini bir kimlik kurma aracına dönüştürmediğinde eşitliğe yaklaşabilir. Yardım edenin, yardım ettiğini unuttuğu; yardım alanın ise kendini borçlu hissetmediği bir an… Belki de en “temiz” iyilik, tam olarak bu görünmezlikte saklıdır.
Sonuç olarak iyilik, basit bir ahlaki kategori değil, karmaşık bir varoluşsal ilişkidir. İçinde hem merhameti hem gücü, hem fedakârlığı hem de benliği barındırır. İyilik yaparken yalnızca başkasının hayatına dokunmayız; aynı zamanda kendimizi, yerimizi ve sınırlarımızı da yeniden kurarız. Ve belki de asıl mesele, iyiliğin saf olup olmadığı değil, bu karmaşıklığın ne kadar farkında olduğumuzdur.
·
20 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.