=======================
“𝙶𝚊𝚣𝚊𝚕𝚒'𝚢𝚒 𝚊𝚗𝚕𝚊𝚖𝚊𝚔 𝚒ç𝚒𝚗 𝚢𝚊𝚕𝚗ı𝚣𝚌𝚊 𝚜ö𝚢𝚕𝚎𝚍𝚒𝚔𝚕𝚎𝚛𝚒𝚗𝚎 𝚍𝚎ğ𝚒𝚕, 𝚋𝚞𝚗𝚕𝚊𝚛ı 𝚑𝚊𝚗𝚐𝚒 𝚔𝚊𝚛𝚖𝚊ş𝚊𝚗ı𝚗 𝚘𝚛𝚝𝚊𝚜ı𝚗𝚍𝚊 𝚜ö𝚢𝚕𝚎𝚍𝚒ğ𝚒𝚗𝚎 𝚋𝚊𝚔𝚖𝚊𝚔 𝚐𝚎𝚛𝚎𝚔𝚒𝚛. 𝙴ğ𝚎𝚛 𝚍ö𝚗𝚎𝚖𝚒 𝚊𝚗𝚕𝚊𝚢𝚊𝚖𝚊𝚣𝚜𝚊𝚔, ö𝚣𝚎𝚕𝚕𝚒𝚔𝚕𝚎 𝚋𝚞𝚐ü𝚗ü𝚗 𝚋𝚊𝚔ış 𝚊çı𝚜ı𝚢𝚕𝚊 𝚘 𝚍ö𝚗𝚎𝚖𝚎 𝚋𝚊𝚔𝚖𝚊𝚢𝚊 ç𝚊𝚕ışı𝚛𝚜𝚊𝚔 𝚋𝚒𝚛ç𝚘𝚔 𝚐𝚎𝚛ç𝚎ğ𝚒 ı𝚜𝚔𝚊𝚕𝚊𝚛ı𝚣 𝚟𝚎 𝚘 𝚗𝚘𝚔𝚝𝚊𝚍𝚊 𝚐ö𝚛𝚖𝚎𝚖𝚒𝚣 𝚐𝚎𝚛𝚎𝚔𝚎𝚗𝚕𝚎𝚛𝚒 𝚐ö𝚛𝚎𝚖𝚎𝚢𝚒𝚣.” (sf. 17)
=======================
“NE İÇTİHAT KAPISI TEK BİR GÜNDE KAPANDI NE DE GAZALİ ÇIKIP "BEN KAPATTIM" DEDİĞİ İÇİN BİR ÇAĞ SONA ERDİ. BU ANLATI, HEM GAZALİ'YE HAKSIZLIK EDİYOR HEM DE YAŞANAN SÜRECİ FAZLASIYLA İNDİRGEMECİ BİR YERE SIKIŞTIRIYOR.” (sf. 23)
=======================
Gazali, okumuş olduğum kitapları itibariyle yaklaşımını, üslubunu, konuları ele alış tarzını çok beğendiğim bir düşünür. Popülist davranmayışı, gerektiğinde İslâm'ın daha doğru anlaşılması adına Müslümanları da eleştirmekten çekinmeyişi, İslâm dünyasında içtihat yolunu kapatan bir "gerici" olmakla itham edilmesine rağmen akıl, düşünce, bilgi ve felsefenin gerçek konumunu belirlemeye çabalayışı nedeniyle düşünce dünyamda Mevlânâ ile birlikte özel bir yeri olan bir şahsiyet.
Bu müstesna şahsiyetin şimdiye kadar okuduğum eserlerinde (Abidler Yolu, Dil Belası, Kendini Aldatan İnsan, Sabredenler ve Şükredenler, Nefsin Terbiyesi ve Ahlâkın Güzelleştirilmesi) zihnimin dehlizlerinde bir şekilde yer eden ancak tanımlamakta zorlandığım hususlar açısından Mesud Topal’ın yayına hazırladığı İnsan Nasıl Kaybeder bana oldukça iyi geldi.
Aslına bakarsanız bu kitap bir Gazali kitabı olmaktan ziyade, onun tanıtıldığı bir Mesud Topal kitabı gibi geldi bana. Metin içinde dipnotlar, hayatına dair daha detaylı bilgiler ve külliyatından verilecek referanslar olsaydı muhteşem bir biyografi olabilirdi. Ama bundan hiç şikayetçi değilim. Gazali’yi daha iyi, daha doğru tanımak, kendi camiasından ve Batı dünyasından kendisine yöneltilen haksız ithamları daha net değerlendirmeler ışığında çözümleyebilmek adına bu kitabı okuduğum için gerçekten çok memnunum.
=======================
“𝙶𝚊𝚣𝚊𝚕𝚒'𝚗𝚒𝚗 𝚊𝚜ı𝚕 𝚜𝚊𝚍𝚊𝚔𝚊𝚝𝚒 𝚋𝚒𝚛 𝚐𝚛𝚞𝚋𝚊 𝚍𝚎ğ𝚒𝚕, 𝚑𝚊𝚔𝚒𝚔𝚊𝚝 𝚊𝚛𝚊𝚢ışı𝚗ı𝚗 𝚔𝚎𝚗𝚍𝚒𝚜𝚒𝚗𝚎𝚍𝚒𝚛. 𝙱𝚞 𝚜𝚊𝚍𝚊𝚔𝚊𝚝, 𝚍ış𝚊𝚛ı𝚍𝚊𝚗 𝚋𝚊𝚔ı𝚕𝚍ığı𝚗𝚍𝚊 𝚔𝚊𝚛𝚊𝚛𝚜ı𝚣𝚕ı𝚔 𝚐𝚒𝚋𝚒 𝚊𝚕𝚐ı𝚕𝚊𝚗𝚊𝚋𝚒𝚕𝚒𝚛; 𝚊𝚖𝚊 𝚊𝚜𝚕ı𝚗𝚍𝚊 𝚋𝚒𝚕𝚒𝚗ç𝚕𝚒 𝚋𝚒𝚛 𝚍𝚞𝚛𝚞ş𝚝𝚞𝚛.” (sf. 49)
=======================
Kitap, İslâm dininin sadece hamaset içeren, şovenist bir güzellemesini yapmakla yetinmediği gibi, onun ruhunun ve özünün daha iyi anlaşılmasını sağlamak adına çabalayan Gazali’yi popülistlikten uzak bir yaklaşımla çok güzel resmetmekte; bunu yaparken de (Mesud Topal’ın kendi ifadesiyle) kesin hükümler vermek yerine doğru soruları diri tutma amacını ön plana çıkarmakta.
Gazali’nin tartışmaların odağındaki söylemleri ve duruşu salt olumlu ya da olumsuz bir ideolojik yaklaşımla değil; yaşadığı devrin realitelerinin ve konjonktürün de ışığında ele alınmakta. (Mezheplerin kendilerini ortaya çıkaran ihtiyaçların ötesinde bir ayrışma nedeni olacak şekilde kurumsallaşması, yaklaşan Moğol tehlikesi, Selçuklu Devleti’nin ve Abbasi Devleti’ni etkisi altına alan siyasi ve askeri gelişmeler, vb.)
Gazali sadece Batı’dan gelen eleştiriler açısından değil, kendisini yeterince anlayamayan kendi camiasına da “yaranamama” pahasına gösterdiği, tarafgirlikten uzak hak/hakikat-perestlik yönünden de mercek altına alınmakta.
=======================
“𝓑𝓪𝔃ı 𝓫𝓲𝓵𝓰𝓲𝓵𝓮𝓻 𝓲𝓷𝓼𝓪𝓷ı 𝓪𝓬̧𝓶𝓪𝔃, 𝓪𝓴𝓼𝓲𝓷𝓮 𝓴𝓪𝓹𝓪𝓽ı𝓻. 𝓑𝓪𝔃ı 𝓴𝓮𝓼𝓲𝓷𝓵𝓲𝓴𝓵𝓮𝓻, 𝓱𝓪𝓴𝓲𝓴𝓪𝓽𝓮 𝔂𝓪𝓴𝓵𝓪𝓼̧𝓽ı𝓻𝓶𝓪𝓴 𝔂𝓮𝓻𝓲𝓷𝓮 𝓸𝓷𝓾 𝓹𝓮𝓻𝓭𝓮𝓵𝓮𝔂𝓮𝓫𝓲𝓵𝓲𝓻. 𝓑𝓾 𝔂𝓾̈𝔃𝓭𝓮𝓷 𝓖𝓪𝔃𝓪𝓵𝓲'𝓭𝓮 𝓭𝓾𝓻𝓶𝓪𝓴, 𝓰𝓮𝓻𝓲 𝓴𝓪𝓵𝓶𝓪𝓴 𝓭𝓮𝓰̆𝓲𝓵𝓭𝓲𝓻; 𝔂𝓪𝓷𝓵ı𝓼̧ 𝔂𝓸̈𝓷𝓭𝓮 𝓲𝓵𝓮𝓻𝓵𝓮𝓶𝓮𝓶𝓮𝓴 𝓲𝓬̧𝓲𝓷 𝓫𝓲𝓵𝓲𝓷𝓬̧𝓵𝓲 𝓫𝓲𝓻 𝓽𝓮𝓻𝓬𝓲𝓱𝓽𝓲𝓻. 𝓐𝓶𝓪 𝓫𝓾 𝓭𝓾𝓻𝓾𝓼̧, 𝓲𝓵𝓮𝓻𝓵𝓮𝓶𝓮 𝓯𝓲𝓴𝓻𝓲𝓷𝓲𝓷 𝓱ı𝔃ı𝓷𝓪 𝓪𝓵ı𝓼̧𝓶ı𝓼̧ 𝔃𝓲𝓱𝓲𝓷𝓵𝓮𝓻 𝓲𝓬̧𝓲𝓷 𝓻𝓪𝓱𝓪𝓽𝓼ı𝔃 𝓮𝓭𝓲𝓬𝓲𝓭𝓲𝓻.” (sf. 44)
=======================
“𝑁𝑒 𝑎𝑘𝑙ı 𝑚𝑢𝑡𝑙𝑎𝑘𝑙𝑎𝑠̧𝑡ı𝑟ı𝑟 𝑛𝑒 𝑑𝑒 𝑔𝑒𝑙𝑒𝑛𝑒𝑔̆𝑖 𝑠𝑜𝑟𝑔𝑢𝑙𝑎𝑛𝑚𝑎𝑧 𝑘ı𝑙𝑎𝑟. 𝐵𝑢 𝑎𝑟𝑎 𝑑𝑢𝑟𝑢𝑠̧, 𝑏𝑎𝑠𝑖𝑡 𝑎𝑛𝑙𝑎𝑡ı𝑙𝑎𝑟𝑎 𝑢𝑦𝑚𝑎𝑧. 𝑂𝑟𝑦𝑎𝑛𝑡𝑎𝑙𝑖𝑠𝑡 𝑠𝑜̈𝑦𝑙𝑒𝑚 𝑖𝑠𝑒 𝑏𝑎𝑠𝑖𝑡 𝑎𝑛𝑙𝑎𝑡ı𝑙𝑎𝑟ı 𝑠𝑒𝑣𝑒𝑟. 𝐼̇𝑙𝑒𝑟𝑙𝑒𝑚𝑒-𝑔𝑒𝑟𝑖𝑙𝑖𝑘, 𝑎𝑘ı𝑙-𝑑𝑖𝑛, 𝑜̈𝑧𝑔𝑢̈𝑟𝑙𝑢̈𝑘-𝑑𝑜𝑔𝑚𝑎 𝑔𝑖𝑏𝑖 𝑖𝑘𝑖𝑙𝑖𝑘𝑙𝑒𝑟 𝑢̈𝑧𝑒𝑟𝑖𝑛𝑒 𝑘𝑢𝑟𝑢𝑙𝑢𝑟. 𝐺𝑎𝑧𝑎𝑙𝑖 𝑏𝑢 𝑖𝑘𝑖𝑙𝑖𝑘𝑙𝑒𝑟𝑖𝑛 ℎ𝑖𝑐̧𝑏𝑖𝑟𝑖𝑛𝑒 𝑡𝑎𝑚 𝑜𝑙𝑎𝑟𝑎𝑘 𝑦𝑒𝑟𝑙𝑒𝑠̧𝑚𝑒𝑧. 𝐵𝑢 𝑦𝑢̈𝑧𝑑𝑒𝑛 𝑑𝑒 𝑠𝑢̈𝑟𝑒𝑘𝑙𝑖 𝑦𝑎𝑛𝑙ı𝑠̧ 𝑏𝑖𝑟 𝑦𝑒𝑟𝑒 𝑦𝑒𝑟𝑙𝑒𝑠̧𝑡𝑖𝑟𝑖𝑙𝑖𝑟. 𝐺𝑎𝑧𝑎𝑙𝑖'𝑦𝑒 𝑦𝑜̈𝑛𝑒𝑙𝑡𝑖𝑙𝑒𝑛 𝑏𝑢 𝑖𝑡ℎ𝑎𝑚𝑙𝑎𝑟, 𝑜𝑛𝑢𝑛 𝑛𝑒 𝑠𝑜̈𝑦𝑙𝑒𝑑𝑖𝑔̆𝑖𝑛𝑑𝑒𝑛 𝑐̧𝑜𝑘, 𝑛𝑒𝑦𝑒 𝑖𝑧𝑖𝑛 𝑣𝑒𝑟𝑚𝑒𝑑𝑖𝑔̆𝑖𝑦𝑙𝑒 𝑖𝑙𝑔𝑖𝑙𝑖𝑑𝑖𝑟. 𝑂, 𝑎𝑘𝑙ı𝑛 𝑡𝑎𝑛𝑟ı𝑙𝑎𝑠̧𝑚𝑎𝑠ı𝑛𝑎 𝑖𝑧𝑖𝑛 𝑣𝑒𝑟𝑚𝑒𝑧. 𝐺𝑒𝑙𝑒𝑛𝑒𝑔̆𝑖𝑛 𝑘𝑜̈𝑟𝑙𝑒𝑠̧(𝑡𝑖𝑟)𝑚𝑒𝑠𝑖𝑛𝑒 𝑖𝑧𝑖𝑛 𝑣𝑒𝑟𝑚𝑒𝑧. 𝐵𝑖𝑙𝑔𝑖𝑛𝑖𝑛 𝑠𝑜𝑟𝑢𝑚𝑙𝑢𝑙𝑢𝑘𝑡𝑎𝑛 𝑘𝑜𝑝𝑚𝑎𝑠ı𝑛𝑎 𝑖𝑧𝑖𝑛 𝑣𝑒𝑟𝑚𝑒𝑧. 𝐵𝑢 𝑑𝑎 𝑜𝑛𝑢, ℎ𝑒𝑚 𝑘𝑒𝑛𝑑𝑖 𝑐̧𝑎𝑔̆ı𝑛𝑑𝑎 ℎ𝑒𝑚 𝑑𝑒 𝑚𝑜𝑑𝑒𝑟𝑛 𝑐̧𝑎𝑔̆𝑑𝑎 𝑟𝑎ℎ𝑎𝑡𝑠ı𝑧 𝑒𝑑𝑖𝑐𝑖 𝑘ı𝑙𝑎𝑟.” (sf. 34)
=======================
“𝐎, 𝐠𝐞𝐥𝐞𝐧𝐞𝐠̆𝐢 𝐨𝐥𝐝𝐮𝐠̆𝐮 𝐠𝐢𝐛𝐢 𝐤𝐮𝐭𝐬𝐚𝐦𝐚𝐳; 𝐚𝐤𝐬𝐢𝐧𝐞, 𝐠𝐞𝐥𝐞𝐧𝐞𝐠̆𝐢𝐧 𝐢𝐜̧𝐢𝐧𝐝𝐞𝐤𝐢 𝐬𝐨𝐫𝐮𝐧𝐥𝐚𝐫ı 𝐝𝐚 𝐢𝐟𝐬̧𝐚 𝐞𝐝𝐞𝐫. 𝐀𝐦𝐚 𝐛𝐮 𝐞𝐥𝐞𝐬̧𝐭𝐢𝐫𝐢, 𝐁𝐚𝐭ı 𝐚𝐧𝐥𝐚𝐭ı𝐬ı𝐧ı𝐧 𝐛𝐞𝐤𝐥𝐞𝐝𝐢𝐠̆𝐢 𝐭𝐮̈𝐫𝐝𝐞𝐧 𝐛𝐢𝐫 "𝐤𝐨𝐩𝐮𝐬̧" 𝐮̈𝐫𝐞𝐭𝐦𝐞𝐝𝐢𝐠̆𝐢 𝐢𝐜̧𝐢𝐧 𝐲𝐞𝐭𝐞𝐫𝐢𝐧𝐜𝐞 𝐫𝐚𝐝𝐢𝐤𝐚𝐥 𝐬𝐚𝐲ı𝐥𝐦𝐚𝐳.” (sf. 40)
=======================
Kitabın içeriğinde Gazali'nin öne çıkarılan bazı ifadeleri gerçekten günümüzün dünyasında sadece dışarıdan gelen hücumlar nedeniyle değil, kendi içinde yaşadığı kafa karışıklıkları nedeniyle de irili ufaklı savrulmalara, yozlaşmalara maruz kalan Müslüman toplumunun içinde debelendiği sorunlara ışık tutmakta; cesur ve samimi özeleştiriler, iç muhasebesi ve sorgulamalar içermekte:
"Gafletin tehlikesi, insanın kendini iyi zannetmesi ile artar. Gazali bu noktada özellikle uyarır: Kişi yanlış yaptığını biliyorsa, hâlâ uyanıktır. Ama yanlış yaptığını fark etmiyorsa, üstelik doğru yaptığını sanıyorsa, işte o zaman gaflet derinleşmiştir. Bu hal, insanın kendini kandırma becerisinin zirvesidir. Ve kandırma, dışarıdan değil, içeriden gelir." (sf. 72)
"Gaflet, Gazali'de en tehlikeli hallerden biridir; çünkü insana yaşıyor hissi verirken, aslında yaşamadığını gizler. İnsanı düşüren şey günah değil, gaflettir; çünkü günah fark edildiğinde tövbe mümkündür, ama gaflette farkındalık yoktur. Gazali'nin bütün uyarıları bu yüzden uyanıklık üzerinedir. Çünkü ona göre insanı kurtaran bilgi değil; bilgiyle uyanık kalabilmektir." (sf. 73)
"Gazali'ye göre gaflet yalnızca bireysel bir sorun da değildir. Toplumsal hale geldiğinde, yanlışlar meşrulaşır, hatalar sıradanlaşır."
"Herkes aynı yönde yanıldığında, kimse yanıldığını fark etmez. Gaflet bu yüzden bulaşıcıdır."
"İnsan başkalarının uykusunu kendi uyanıklığı zanneder." (sf. 73)
"İnsan her şeyi bilme arzusuyla hareket ettiğinde, bilgisinin kendisini amaç haline getirir."
"Oysa bilgi, hakikate götüren bir yoldur varılacak yer değildir."
"Yol, varılacak yer zannedildiğinde insan yolda kaybolur." (sf. 76)
"İnsanlar hakikatten kaçmazlar; hakikatin gerektirdiği sorumluluktan kaçarlar." (sf. 78)
"Hakikat rahatlatmaz. Hakikat insanı olduğu yerde tutmak için değil, yerini sorgulatmak için vardır. Rahatlık, çoğu zaman gafletin hediyesidir. Hakikat ise bu hediyeyi geri alır. Gazali'nin asıl uyarısı da budur: Hakikat insanı yormuyorsa, büyük ihtimalle ( o insan) henüz hakikatle karşılaşmamıştır." (sf. 80)
"Niyet, sonuçtan ve davranıştan bağımsız değildir. Kalbin temizliği sözle değil, tutarlılıkla anlaşılır. Aksi halde insan, iyi niyet perdesi altında kendini kandırır." (sf. 82)
"İnsan kendi durumunu başkalarının hataları üzerinden ölçtüğünde, kendini olduğundan iyi zannetmeye başlar. Bu da iç muhasebeyi zayıflatır." (sf. 82)
"İnsan bir işi tekrar ettikçe, o iş kalpte yerleşir; kalpte yerleşen şey ise artık sorgulanmaz hale gelir. Sorgulanmayan her şey zamanla dokunulmaz olur." (sf. 85)
"Niyet amel ile doğrulanmadıkça iddiadan ibarettir. Niyet, yaşanmıyorsa insanı kurtarmaz; aksine onu oyalayan bir savunmaya dönüşür." (sf. 127)
"İnsan kendini kaybettiğinde, kazandıklarının hiçbir değeri kalmaz. O noktadan sonra artık kaybedilen şey zaman, imkân ya da statü değil; insanın kendisidir.
İnsan böyle kaybeder. Büyük bir çöküşle değil; küçük gevşemelerle. Açık inkârla değil; makul gerekçelerle. Bir anda değil; yavaş yavaş. Kaybettiğini anladığında ise iş işten çoktan geçmiştir. Bu yüzleşme anı da insanın yıkımı ile sonuçlanır." (sf. 128)
İnsan Nasıl Kaybeder, daha önce Gazali ile hiç tanışmamış bir okur için ona dair bir ön okumanın ötesinde çok fazla bir anlam belki ifade etmeyebilir. Ancak duygusal reaksiyonla yapılan güzellemeler ya da hasmâne biçimde hedefe konmalar arasında kalan 11. yüzyıl İslâm düşünürü Gazali'ye aşina olup, onun hakkında zaten bazı soruları kendi zihninde cevaplamaya çalışan okurlar için çok tanıdık ama yeterince bilinmeyen, üzerinde yeterince düşünülmeyen önemli sorulara ve analizlere yer vermekte.
Küçük hacmine rağmen, önemli ve derinlikli konulara yer veren bu çalışmanın daha büyük hacimde, Gazali’nin biyografisine, önemli alıntılarla birlikte külliyatının ve dolayısıyla düşünce dünyasının tanıtımına yer verecek şekilde yayımlanmasını bir okur olarak çok ister(d)im.
··
1 +1'leme
·39 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.