Bazı kitaplar vardır; ince görünür ama içeriğinde koca bir düşünce dünyası taşır. Candide de tam olarak böyle bir eser. Voltaire, bu kısa romanında yalnızca bir hikâye anlatmaz; aynı zamanda çağının düşünce sistemini, toplumsal düzenini, din anlayışını, iktidar ilişkilerini ve insanın dünyayı anlamlandırma biçimini sert ama zekice bir dille sorgular.
Roman, saf, temiz kalpli ve dünyaya umutla bakan Candide karakteri üzerinden ilerler. Candide’in düşünce dünyasını şekillendiren kişi ise hocası Pangloss’tur. Pangloss’un savunduğu temel fikir şudur: “Her şey mümkün olan en iyi dünyada, olması gerektiği gibi gerçekleşmektedir.” Bu düşünce, Gottfried Wilhelm Leibniz’in metafizik iyimserlik anlayışına açık bir göndermedir. Leibniz’e göre Tanrı kusursuz olduğundan, yarattığı dünya da mümkün dünyaların en iyisidir; görünen kötülükler bile daha büyük bir iyiliğin parçasıdır.
Voltaire ise bu düşünceyi roman boyunca adım adım çürütür.
Candide’in yolculuğu bir anlamda insanın gerçekle yüzleşme yolculuğudur. Savaşlar, katliamlar, doğal afetler, hastalıklar, açgözlülük, sömürü, kölelik, ihanet ve insanın insana uyguladığı zulüm… Candide nereye giderse gitsin dünyanın acı yüzüyle karşılaşır. Özellikle savaş sahneleri, Voltaire’in insan doğasına yönelttiği sert eleştirilerden biridir. Medeniyet, şeref, vatan ya da din adına yapılan savaşların arka planında aslında yıkım, çıkar ve anlamsız şiddet olduğunu gösterir. İnsan aklını yücelten çağın içinde, insanın ne kadar kolay barbarlaşabildiğini çarpıcı biçimde ortaya koyar.
Kitabın en dikkat çekici taraflarından biri de din eleştirisidir. Voltaire burada inancı değil; inanç adına kurulan ikiyüzlü düzeni hedef alır. Dindar görünen ama ahlaktan uzak kişiler, dini makamları çıkar aracı hâline getiren yapılar ve kutsal değerlerin arkasına saklanarak yapılan zulümler, eserde sert bir hicivle anlatılır. Bu yönüyle Candide, sadece bireyi değil, kurumları da sorgulayan bir metindir. “İnsan gerçekten inandığı için mi iyidir, yoksa iyi görünmek istediği için mi?” sorusunu okurun zihnine bırakır.
Voltaire’in hedef aldığı bir diğer nokta ise kör iyimserliktir. Pangloss’un başına ne gelirse gelsin aynı düşünceyi savunması, aslında düşünmeden inanmanın ne kadar tehlikeli olabileceğini gösterir. Çünkü bazı düşünceler mantıklı görünse bile hayatın gerçekliği karşısında boşlukta kalabilir. Voltaire burada şunu söyler gibidir:
“Düşünce, gerçekle sınanmadıkça yalnızca bir teoridir.”
Eserde dikkat çeken bir başka felsefi katman da mutluluk arayışıdır. Candide’in yolculuğu boyunca zenginlik, aşk, güç, güvenlik ve ideal toplum arayışları farklı şekillerde karşısına çıkar. Hatta kusursuza yakın bir dünya tasviri olan Eldorado bile sunulur; fakat insanın arzuları, kıyaslamaları ve doyumsuzluğu nedeniyle o yer bile kalıcı huzur getirmez. Burada Voltaire, mutluluğun dış koşullardan çok insanın içsel tutumu ve yaşamla kurduğu bağ üzerinden şekillendiğini ima eder.
Romanın sonunda gelen “Kendi bahçemizi ekip biçmeliyiz” düşüncesi ise eserin felsefi doruk noktasıdır. Bu cümle, ilk bakışta sade görünür; fakat içinde derin bir yaşam öğretisi taşır. Dünyadaki bütün kötülükleri tek başına çözmek mümkün olmayabilir; büyük teoriler, soyut tartışmalar ve boş idealler insanı yıpratabilir. Ancak insanın kendi emeğine, üretimine, sorumluluğuna ve yakın çevresine yönelmesi; anlamı burada inşa etmesi mümkündür. Bu, kaçış değil; gerçeklikle barışık bir bilgeliktir.
Sonuç olarak Candide, yalnızca okunacak bir roman değil; üzerine uzun uzun düşünülecek bir metindir. Mizahı vardır ama yüzeysel değildir; eleştirisi serttir ama kuru değildir; dili sade görünür ama alt metni oldukça yoğundur. Voltaire, okuru rahatsız eden sorular sorar:
Acı neden vardır?
İnsan gerçekten akıllı bir varlık mıdır?
İyimserlik bir erdem mi, yoksa gerçekle yüzleşmekten kaçış mı?
Mutluluk nerede aranmalıdır?
Belki de Candide’in asıl gücü burada yatıyor: Kitap bittiğinde hikâye sona eriyor ama düşünce yeni başlıyor.
·
50 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.