Çoğumuz kararlarımızı kılı kırk yararak verdiğimizi, her zaman mantıklı olduğumuzu düşünürüz. Ancak Daniel Kahneman, “Hızlı ve Yavaş Düşünme” ile bu güvenimizi nazikçe sarsıyor: Aslında iki farklı düşünme biçiminin etkisi altındayız. Sistem 1 dediğimiz o hızlı ve sabırsız tarafımız, hayatın akışında bizi ayakta tutan mekanizma; ancak bu hız bizi sık sık önyargıların kucağına itiyor. Öte yanda ise Sistem 2 var; derinlemesine düşünen, yavaş ve bilge tarafımız. Zihnimiz doğası gereği tasarruf yapmayı seviyor ve çoğu zaman ipleri Sistem 1’e bırakıp koltuğuna yaslanıyor.
Kitapta beni en çok şaşırtan zihnimizin rasyonel sandığımız ama aslında tamamen “insani” olan o tuhaf çalışma biçimi. Bu hataların temelinde meşhur WYSIATI (Gördüğün neyse, olan odur) kuralı yatar. Sistem 1, elindeki kısıtlı bilgiyle hemen tutarlı bir hikaye yazar ve “bilmediği şeyler” üzerine kafa yormayı reddeder. Çünkü biliyoruz ki hikayeler, insanların inançlarını verilerden daha fazla şekillendirir.
Bu durum bizi, bir rakama takılıp kaldığımız Çapalama Etkisi’ne veya kaybetme acısının kazanma sevincini bastırdığı Kayıptan Kaçınma dürtüsüne sürükler. Hatta zihnimiz bir deneyimi süresine göre değil, sadece sonuna ve en yoğun anına göre hatırlar. Kahneman buna Deneyimleyen ve Hatırlayan Benlik ayrımı diyerek hayatımızı aslında bu çarpıtılmış anılar üzerinden değerlendirdiğimizi söyler.
Kahneman’ın bireysel zihnimiz için yaptığı bu tespitler, aslında Yuval Noah Harari’nin Sapiens’te anlattığı insanlık tarihinin de temel taşıdır. Harari’ye göre Homo sapiens’i diğer türlerden ayıran asıl güç, gerçekte var olmayan “kurgulara” (uluslar, yasalar veya ortak değerler gibi) milyonlarca insanı inandırabilme becerisidir. Bireysel ölçekte Sistem 1’in boşlukları doldurmak için uydurduğu küçük hikayeler, toplumsal ölçekte medeniyetleri bir arada tutan devasa kolektif kurgulara dönüşür. İnsanlık, soğuk verilerle değil, bu uydurduğumuz ortak anlatılar sayesinde organize olmuştur.
Kitabın yoğun akademik dili nedeniyle tek solukta bitirmek yerine parça parça ve sindirerek okumak çok daha verimli bir yaklaşım olacaktır. Ben okurken çok zorlandım.
·
22 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.