Etiraf edim ki, romanın başlanğıcı mənim üçün bir qədər ağır oldu. Dostoyevski hadisələri çox ətraflı, az qala ləng təqdim edir. Amma bu lənglik aldadıcıdır. Çünki o, sanki məni Karamazovların qaranlıq dünyasına hazırlayır. Bir neçə fəsil keçəndən sonra mən artıq özümü o kiçik rus şəhərində, Fyodor Pavloviçin iyrənc evində hiss etdim.
Mənə elə gəlir ki, Dostoyevskinin əsas məharəti budur: o, qəhrəmanlarını o qədər canlı yaradır ki, sən onlara nifrət edirsən, sonra onlara acıyırsan, sonra isə bir qəribə hiss edirsən – onların sənin öz qorxulu tərəflərin olduğunu anlayırsan.
Mənim üçün əsas münaqişə: İvan və onun şeytanı
Bilirsiniz, mən romanda ən çox İvan obrazına bağlandım. Yox, ona heyran deyiləm – o, məni qorxudur. Çünki İvan çox ağıllıdır. O, “Əgər Tanrı yoxdursa, hər şey icazəlidir” deyir. Mən bu cümləni eşidəndə düşündüm: bəs həqiqətən də, əgər mən də inancımı itirsəm, məni nə saxlayacaq? Dostoyevski İvanın bu fəlsəfəsini Smerdyakovda reallaşdırır – Smerdyakov atasını rahatlıqla öldürür, çünki onun üçün heç bir əxlaqi qadağa yoxdur.
Mənim ən çox təsirləndiyim hissə “Böyük inqvizitor” idi. İvan Alyoşaya deyir ki, Məsih insanlara azadlıq verdi, amma insanlar bu azadlığın öhdəsindən gələ bilmir. Bəlkə də həqiqətən də, insanlar istəyir ki, onlara nə edəcəklərini desinlər? Amma mən buna qarşıyam. Mən düşünürəm ki, azadlıq əzab çəkməyə dəyər. Amma... İvanın bir başqa arqumenti var: günahsız uşaqların əzabı. Buna görə o, Tanrının dünyasını “qəbul etmir”. Mən də çox düşünmüşəm bu məsələ üzərində. Həqiqətən, bu dünyada niyə bu qədər ədalətsizlik var? Dostoyevski dəqiq cavab vermir. Və bəlkə də bu yaxşıdır – çünki dəqiq cavab olmayanda düşünməyə davam edirsən.
Dmitri – ehtirasın əsiri, amma saf ürəkli.
Dmitri mənə elə gəlir ki, ən “rus” obrazdır. O, həddindən artıq yaşayır: çox içir, çox ehtiras edir, çox peşman olur. Mən onu sevməkdən özümü ala bilmirəm, baxmayaraq ki, o, dəfələrlə pis işlər görür. Amma onun nəcibliyi də var – o, son anda atasını öldürmür, qaçır. Və ən əsası, o, günahını etiraf edir, cəzasını qəbul edir. Mənə elə gəlir ki, Dmitrinin məhkəməsi əslində vicdan məhkəməsidir. O, fiziki olaraq qatil deyil, amma ruhən qatildir – çünki atasını öldürməyi arzulayıb. Dostoyevski göstərir ki, arzu da əməl qədər realdır.
Mənim Dmitriyə münasibətim son fəsillərdə tamamilə dəyişdi. O, sürgündə Qruşenka ilə xoşbəxt olmaq istəyir. Onun bu sadə arzusu mənə çox toxunur.
Alyoşa – mənim üçün ideal deyil, amma...
Mən etiraf edim ki, Alyoşa mənə əvvəl çox “kitabi” göründü. Elə bir ideal gənc, rahib, hamını sevən. Amma roman irəlilədikcə gördüm ki, Alyoşa heç də sadə deyil. O, dünyadan qaçmır – əksinə, ən çirkli yerlərə gedir. Atasının evinə, Dmitrinin yanına, İlyuşanın yatağına. O, nə təbliğat edir, nə də moizə oxuyur – sadəcə olur. Və bu “sadəcə olmaq” çox güclü bir şeydir.
Mən Alyoşanın xəstə İlyuşanın yanında oturmasını, onun atasına pul verməsini, uşaqlarla daşın başında danışmasını heç vaxt unutmayacağam. O deyir ki, bir yaxşı xatirə bütün həyatı xilas edə bilər. Mən inanmaq istəyirəm ki, bu doğrudur. Çünki mənim də öz yaxşı xatirələrim var.
İlyuşa – ən kiçik, ən böyük obraz.
Mən romanda ən çox İlyuşaya ağladım. O balaca oğlan, atasının ləyaqətini qoruyan, sonra xəstələnən, ölən... Onun iti – Juçka – və onun zəhərləməsi... Mən bu səhnəni oxuyanda düşündüm: uşaqlar niyə belə qəddar ola bilir? Amma sonra İlyuşanın peşmanlığı, bağışlanmaq istəyi... Dostoyevski mənə göstərdi ki, ən böyük təmizlənmə bağışlanmaqdır.
Və bilirsiniz nə maraqlıdır? İvan fəlsəfi səviyyədə uşaqların əzabından danışır, amma İlyuşa bu əzabın canlı təcəssümüdür. Və İvan heç nə etmir, Alyoşa isə hər şeyi edir. Bu, mənim üçün əsas dərsdir: fəlsəfə etmək yox, hərəkət etmək.
Romanın son səhnəsi mənim üçün ən güclüdür. Alyoşa uşaqları İlyuşanın qəbrinə toplayır. O deyir ki, onlar bir-birlərini heç vaxt unutmasınlar.
Mən inanıram ki, bu kitab məni dəyişdirdi. Mən artıq “hər şey icazəlidir” deyə bilmərəm. Mən bilirəm ki, hər bir hərəkətimin nəticəsi var. Mən bilirəm ki, bağışlamaq çətindir, amma lazımdır. Mən bilirəm ki, uşaqların əzabına sakit baxmaq olmaz.
Mən düşünürəm ki, “Karamazov Qardaşları” yalnız XIX əsr rus ədəbiyyatının deyil, bütün bəşəriyyətin vicdanıdır. Bu kitab sənə heç bir hazır cavab vermir. Amma səni doğru sualları sormağa məcbur edir: Mən niyə yaşayıram? Mənim vicdanım varmı? Mən başqasının əzabına necə baxıram? Əgər Tanrı yoxdursa, məni yaxşılıq etməyə nə vadar edir?
Dostoyevski bir dahi idi. O, insan ruhunun ən qaranlıq və ən işıqlı guşələrini göstərdi. Son sətirlər ümid doludur. Alyoşa deyir: “Diriləcəyik, bir-birimizi görəcəyik, sevinclə bir-birimizə danışacağıq.”
Mən də buna inanmaq istəyirəm. Və bu kitab sayəsində, bəlkə də, bir az daha yaxşı insan olmağa çalışacağam.
·
17 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.