Bazı kitaplar okunup bitmez; insanın içinde bir oda tutar, perdelerini kapatır ve yıllarca orada oturur. Huzursuzluğun Kitabı benim için tam olarak böyle bir kitap oldu. Pessoa’yı okurken bir yazarla değil, kendi iç sesimin benden sakladığı daha eski, daha yorgun, daha karanlık bir haliyle karşılaştım. Bu yüzden kitabı bitirdiğimde “okudum” diyemedim. Daha çok, içimden biri uzun zamandır kilitli duran bir kapıyı açtı ve hiçbir şeyi eski yerine koymadan çıktı gitti.
Bu kitap hakkında konuşmak zor; çünkü Huzursuzluğun Kitabı bir olay anlatmaz, bir insanın içindeki olayları anlatır. Bir roman gibi ilerlemez, çünkü hayat da çoğu zaman roman gibi ilerlemez. Bir yere varmaz, çünkü Soares zaten varılacak yerlerden değil, varılamayan iç bölgelerden söz eder. Bu yüzden onu okurken sayfalar arasında değil, kendi bilincimin dar koridorlarında dolaşıyormuşum gibi hissettim. Bazı cümleler bir düşünce değil, doğrudan yara gibiydi. Bazı cümlelerse o kadar kapalı, o kadar ağır, o kadar kendi içine gömülmüştü ki, Pessoa’nın dehasıyla sabrımı aynı anda sınadı.
Soares’in en büyük meselesi bence mutsuzluk değil; mutsuzluğun farkında oluşu. Çünkü mutsuz insan ağlar, susar, dağılır, sonra bir şekilde yaşamaya devam eder. Ama Soares mutsuzluğunu düşünür, tartar, inceler, ona biçim verir, onu neredeyse estetik bir alana taşır. İşte kitap burada hem büyüleyici hem de tehlikeli hale geliyor. Çünkü insan bazen acısını anlamlandırınca onu aşacağını sanır; oysa bazı acılar anlaşıldıkça daha da derinleşir.
“Hepimiz kendi dışımızdaki koşulların tutsağıyız” fikri kitap boyunca gölge gibi dolaşıyor. Ama Pessoa’nın sertliği burada: O yalnızca dış koşullardan söz etmiyor. İnsan kendi mizacının, kendi bilincinin, kendi hatıralarının, kendi algı sınırlarının da tutsağıdır. Yani insan sadece fakirlikten, toplumdan, aileden, zamandan, ülkeden, bedenden ibaret bir mahkûmiyet yaşamaz; insan bazen kendi içindeki bakışın mahkûmudur. Soares’in asıl hapishanesi de budur: Dünya değil, dünyaya bakma biçimi.
Kitapta beni en çok etkileyen yerlerden biri, kendini bilmek meselesiydi. Normalde insanın kendini tanımasını bir olgunluk, bir aydınlanma, bir kurtuluş gibi düşünürüz. Pessoa ise bunu tersine çeviriyor. Ona göre kendini bilmemek yaşamayı mümkün kılar; kendini birdenbire görmek ise insanı çıplak bırakır. Çünkü insan kendini gerçekten gördüğü anda, kendisi hakkında kurduğu bütün küçük yalanlar, bütün teselliler, bütün sağlam sandığı anlamlar yanmaya başlar.
Bu yüzden Huzursuzluğun Kitabı insana huzur vermez. İnsanı iyileştirmez. Hatta bazen tam tersini yapar: İnsanın iyileşmemiş yerlerini gösterir. Ama tuhaf olan şu ki, bunu yaptığı için kıymetlidir. Çünkü bazı düşünceler teselli etmez; sadece karanlıkta yalnız olmadığını hissettirir. Pessoa’nın en büyük gücü de burada. O, insanı kurtarmıyor; insanın düşüşüne edebi bir bilinç kazandırıyor.
Pessoa’nın Tanrı, düş, benlik ve boyutlar üzerine düşündüğü yerlerde kitap bir anda içsel bir günlükten çıkıp metafizik bir uçuruma dönüşüyor. O Tanrı vardır ya da yoktur demiyor. Daha çok, insan algısının Tanrı gibi bir ihtimali kavramaya yetip yetmediğini sorguluyor. Belki de Tanrı dediğimiz şey, bizim mantık ve zamanla kavrayamadığımız başka bir varoluş biçimidir. Belki düşler de yalnızca zihnin rastgele görüntüleri değil, benliğin başka bir boyutta bıraktığı izlerdir.
Bu düşünce bana şunu hissettirdi: Biz gerçekliği çıplak haliyle yaşamıyoruz; kendi algımızın içinden yaşıyoruz. Soğuk herkes için aynı derece olabilir ama herkes için aynı soğuk değildir. Bir hatıra herkes için aynı olay olabilir ama herkesin içinde aynı yankıyı bırakmaz. Tanrı da belki bu yüzden yalnızca bir inanç meselesi değildir; insanın algı sınırına çarptığı yerde sorduğu en büyük sorudur.
Ama burada Pessoa’ya tamamen teslim olmak istemiyorum. Çünkü Soares bazen hayatı yaşamaktan çok, hayatı küçümseyerek seyreden biri gibi duruyor. Sevgi yorucu geliyor ona, ilişki sorumluluk gibi görünüyor, çalışmak kaba, faydalı olmak bayağı, sıradan hayat çoğu zaman değersiz. Buralarda ona kızdığım çok oldu. Çünkü hayat sadece iç monologdan ibaret değil. Bazen bir fincan kahvenin kokusu, bazen bir dostun kapısını teklifsiz çalabilmek, bazen annenin hâlâ hayatta olması, bazen sevdiğin biriyle aynı masada çay içmek de varoluşun büyük cevaplarından biridir.
Soares’in eksikliği bence burada: O, hayatı fazla düşünürken hayatın küçük sıcaklıklarını kaçırıyor. Bir tren yolculuğundan, bir deniz kenarından, bir güneşli sabahtan zevk almayı bile neredeyse düşünsel bir zaaf gibi görüyor. Oysa insan sadece varoluşu sorgulayarak yaşamaz; bazen pencereyi açıp havayı içine çekerek de yaşar. Pessoa bunu bilmiyor değil elbette, ama Soares bunu çoğu zaman kendine yasaklıyor.
Bu yüzden benim için kitabın en büyük çelişkisi şu: Soares sevgiye muhtaç ama sevginin yükünden korkuyor. Hayata aç ama hayatın sıradanlığına burun kıvırıyor. Anlaşılmak istiyor ama kendini kimsenin yaklaşamayacağı kadar içeri çekiyor. Yalnızlığından şikâyet ediyor ama yalnızlığına dokunulmasını da istemiyor. Ve belki de bu yüzden çok insan. Çünkü insan dediğimiz şey zaten çoğu zaman kendi istediğinden korkan, kaçtığı şeye özlem duyan, küçümsediği şeye ihtiyaç hisseden bir çelişkidir.
Bu kitap bana yalnızca huzursuzluğu değil, sıradan hayatın kıymetini de düşündürdü. İnsan bazen okul, iş, ev, yemek, uyku, tekrar eden günler diye küçümsediği düzenin aslında ne kadar büyük bir nimet olduğunu geç fark ediyor. Bir insanın gidecek bir evi varsa, kapısını çalabileceği biri varsa, helalinden kazandığı bir parayı vicdanı rahat yiyebiliyorsa, sabah uyandığında güneş mezarına değil yüzüne doğuyorsa, hayat sandığı kadar eksik değildir.
Pessoa’nın karanlığı burada benim için bir karşı ışık oldu. Onun yoksunluklarını okudukça, elimde olanların ağırlığını daha iyi hissettim. Soares’in sahip olmadığı sıcaklığı düşündükçe, insanın birinin yanında susabilmesinin bile ne kadar büyük bir nimet olduğunu anladım. Belki de bazı kitaplar bize karanlığı gösterdiği için değil, karanlığın içinden bakınca ışığın değerini hatırlattığı için büyüktür.
Bunu da açıkça söylemek gerek: Huzursuzluğun Kitabı kusursuz değil. Hatta bazen özellikle kusurlu, dağınık, tekrar eden, insanı yoran bir kitap. Bazı parçalar öyle güçlü ki sayfayı kapatıp uzun uzun düşünmek gerekiyor. Bazı parçalar ise sanki Pessoa kendi bilincinin labirentinde fazla dolaşmış ve çıkış kapısını bilerek kapatmış gibi. Yer yer “tamam, burada artık düşünce değil, düşüncenin sarhoşluğu konuşuyor” dedim.
Ama belki de kitabın doğası bu. Bu metin düzenli bir aklın ürünü gibi değil; parçalanmış bir bilincin defteri gibi. O yüzden dağınıklığı da, tekrarları da, bazen fazla ileri giden hükümleri de kitabın yapısına dahil. Bu kitabı düzeltmeye çalışırsanız, belki de onu öldürürsünüz. Çünkü Huzursuzluğun Kitabı tam da tamamlanmamışlığıyla, yarım kalmışlığıyla, eksikliğiyle kendisi oluyor.
Pessoa’yı okumak, insanın kendini bulması değil; kendine daha yabancı bir yerden bakmaya başlamasıdır. Bu kitap bana cevap vermedi. Daha kötüsünü yaptı: Sorularımı derinleştirdi. Varlık nedir, benlik nedir, Tanrı nedir, düş nedir, hayat neden bu kadar ağır ve aynı zamanda neden hâlâ bu kadar vazgeçilmezdir; bunları tekrar düşünmeye zorladı.
Huzursuzluğun Kitabı herkesin seveceği bir kitap değil. Hatta herkesin okuması gereken bir kitap da değil. Çünkü bazı kitaplar okurunu seçer. Bu kitap da huzursuzluğunu saklayamayanları, kendi iç sesinden şüphe edenleri, var olmanın bazen fazla geldiğini ama yine de bir fincan kahvenin kokusunda hayata tutunabildiğini bilenleri çağırıyor.
Ben bu kitabı bitirdiğimde Soares’i tamamen sevmedim. Ona tamamen inanmadım. Ona yer yer kızdım, yoruldum, karşı çıktım. Ama onu unutamayacağımı anladım.
Çünkü bazı yazarlar insanın aklında kalmaz; insanın içine taşınır.
Pessoa da öyle yaptı.
İçime taşındı, ışığı kapattı, pencerenin önüne oturdu ve hâlâ orada, gecenin içinde, kendi kendine konuşuyor.
·
69 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.