Kitap bir teori gösterisi yapmaktan özellikle kaçınıyor. Bana yüksekten konuşan bir siyasal ekonomi metni değil de sosyalizmi ilk kez duyan birine sabırla temel kavramları anlatmaya çalışan bir rehber sunuyor gibi geldi. Zaten kitabın uluslararası ölçekte hem övülmesinin hem de küçümsenmesinin temel nedeni tam olarak burada yatıyor.
Özellikle Anglo-Amerikan Marksist çevrelerde kitap uzun yıllar boyunca “başlangıç metni” olarak görülmüş. Monthly Review geleneğine yakın yorumcular, Huberman ve Sweezy’nin karmaşık Marksist kavramları gündelik örneklerle açıklayabilmesini büyük bir avantaj sayıyor. Ben de okurken bunu hissettim. Kapitalizm, sınıf, artık değer, kriz, işsizlik ya da devlet gibi başlıklar akademik bir kapalılıkla değil; fabrikadan, pazardan, maaştan ve gündelik hayattan örneklerle ilerliyor. Bu yüzden kitap bana bazen bir ekonomi-politik dersinden çok, sohbet havasında yapılan uzun bir tartışmayı anımsattı.
Ama tam burada eleştiriler başlıyor. Özellikle liberal iktisatçılar ve anti-komünist yorumcular kitabın aşırı indirgemeci olduğunu söylüyorlar ki ben de buna katılıyorum. Huberman ve Sweezy kapitalizmin bütün çelişkilerini yalnızca sömürü ekseninde okuyarak modern ekonominin karmaşık yapısını basitleştiriyor.
Kitap gerçekten de karşıt görüşleri uzun uzun tartışmıyor. Serbest piyasa savunularına ya da sosyalist deneyimlerin başarısızlıklarına geniş bir alan açmıyor. Daha çok kendi tezini kuruyor ve onu anlatıyor.
Özellikle Sovyetler Birliği konusunda dikkat çekici bir iyimserlik hissediliyor. Bugün geriye dönüp baktığımda, kitabın yazıldığı dönemin tarihsel atmosferini hissetmemek mümkün değil. İkinci Dünya Savaşı sonrası dünyada sosyalizm hâlâ büyük bir tarihsel alternatif gibi görünüyordu. Bu yüzden metinde, planlı ekonominin sorunlarını küçümseyen ya da yeterince irdelemeyen bir ton olduğunu düşündüm. Kitabın reel sosyalizmin bürokratikleşme ve otoriterleşme problemlerini yeterince hesaba katmaması temel bir sorun.
Buna rağmen kitabın hâlâ okunmasının önemli bir nedeni var bence. Çünkü Sosyalizmin Alfabesi insanı doğrudan ekonomi-politik düşünmeye zorluyor. Ben kitabı okurken sürekli şunu hissettim: “Normal” kabul ettiğimiz ekonomik düzen gerçekten ne kadar normal? İşsizlik neden sürekli geri dönüyor? Teknolojik gelişme neden herkesi daha rahat yaşatmıyor? Yoksulluk neden üretim kapasitesi artarken ortadan kalkmıyor? Kitap zaten cevaplarından çok bu soruları sordurmasıyla etkili oluyor.
Uluslararası Marksist eleştiriler içinde de ilginç bir ayrım var. Daha teorik Marksistler kitabı fazla popüler buluyor. Özellikle Althusserci ya da daha akademik gelenekten gelen yorumcular, eserin Marksizmi fazla “basitleştirdiğini” düşünüyor. Hatta bazıları kitabın pedagojik olmak uğruna teorik keskinliğini kaybettiğini söylüyor. Fakat bana sorarsanız kitabın gücü tam da burada. Çünkü birçok siyasal teori metni okura bilgi vermek isterken bu kitap okurun gerçekten anlamasını istiyor.
Dilinin eskimiş olduğu yerler de var elbette. Özellikle bugünün dijital ekonomisi, platform kapitalizmi, veri tekelleri ya da finansallaşma gibi meseleleri düşününce metnin bazı bölümleri tarihsel olarak uzak kalıyor. Ama ilginç biçimde, gelir eşitsizliği, sermaye yoğunlaşması ve büyük şirketlerin siyasal etkisi üzerine söyledikleri hâlâ güncel geliyor. Bugün küresel teknoloji şirketlerine baktığımda, kitabın anlattığı tekelleşme eğilimini daha net görebildiğimi fark ettim. Microsoft, META, Musk gibi...
Ben bu kitabı okurken onu bir “nihai hakikat” kitabı gibi değil, güçlü bir ideolojik giriş metni gibi değerlendirdim. Eğer biri sosyalist düşüncenin dünyayı nasıl açıkladığını anlamak istiyorsa bence hâlâ iyi bir başlangıç noktası. Ama tek başına yeterli değil. Yanına sosyalizme yöneltilmiş ciddi eleştirileri, Sovyet deneyimi üzerine tarih çalışmalarını ve modern ekonomi tartışmalarını da koymak gerekiyor. Çünkü kitap bir tartışmayı bitirmiyor; aslında tartışmayı başlatıyor.
19 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.