"Bir Köy Hekimi" ve Kafkaesk Kavramı
Bir Köy Hekimi'ni elinize aldığınızda topu topu 88 sayfalık, belki iki saatinizi alacak bir metinle karşılaşırsınız. Ancak o iki saat, kafanızın içinde çok daha uzun sürer . Kitap bitince sanki karmakarışık bir rüya görmüş gibi uyanırsınız; ne tam uyandınız ne de rüyanın içindesinizdir.
Kafka'yı anlamak için bir felsefe altyapısı şart değildir; ama bu tür metinlere alışkın olmak, en azından onlarla barışık olmak gerekir. Çünkü Kafka size bir hikâye anlatmaz, bir his dayatır. O his de şudur: Bir yere ulaşmaya çalışıyorsunuz, çabalıyorsunuz, ama bir türlü ulaşamıyorsunuz; üstelik neden ulaşamadığınızı, sizi neyin engellediğini de tam olarak anlayamıyorsunuz.
Kafka'yı konuşurken Albert Camus'yu es geçmek mümkün değildir. Her ikisi de varoluşun temel çelişkisiyle yüzleşir: İnsan anlam arar, evren anlam vermez. Ama bu noktada iki yazar birbirinden ayrılır.
Kafkaesk Nedir?
Kafka'nın bu tarzı o kadar özgün ve sarsıcıdır ki edebiyat dünyası bu kâbus mantığını, çaresizliği ve labirent benzeri çıkmazları tanımlamak için onun adından bir kavram türetilmiştir: Kafkaesk (Kafkaesque).
Bir durumun Kafkaesk sayılabilmesi için sadece karanlık olması yetmez. Bireyin, kurallarını asla öğrenemediği devasa bir sistemin (hukuk, devlet, bürokrasi) içinde mantıksızca sıkışması; suçunu bilmeden derin bir suçluluk duygusu yaşaması ve kurtulmak için çabaladıkça daha da derine batması gerekir. Tıpkı bir rüyanın içindeyken o mantıksızlığın bize son derece normal gelmesi gibi, Kafkaesk dünyada da tüm absürtlükler hayatın olağan akışıymış gibi yaşanır.
Alegorik Yazın ve Kafka'nın Çok Katmanlı Dünyası
Edebiyatta bu tarz metinlere alegorik ya da parabolik yazın denir. Yazarın yüzeyde anlattığı şey, aslında asıl anlattığı şey değildir. Yüzeyde basit, hatta bazen absürt bir olay akarken altında bambaşka felsefi katmanlar saklanır. Kafka'da bu katmanlar hiç bitmez; üstelik yazar okuyucuya "bu öykü şu anlama geliyor" diye tek bir ipucu bile bırakmaz. Bu yüzden aynı öyküyü iki farklı insan okur, ikisi de bambaşka bir şey anlar ve en tuhafı, ikisi de kendi yorumunda sonuna kadar haklıdır.
Bu 14 öykülük labirentin haritası şöyle şekilleniyor:
1. Yeni Avukat
Büyük İskender'in meşhur savaş atı Bucephalus, modern dünyada hukuk fakültesini bitirmiş ve bir avukata dönüşmüştür; artık mahkeme koridorlarında tozlu davalara bakmaktadır.
Modern dünyanın ve bürokrasinin acımasız bir eleştirisidir. Eskiden kahramanlıkların, büyük fetihlerin ve net ideallerin olduğu o görkemli çağ kapanmıştır. Bugünün dünyasında o muazzam enerjili, asil bir savaş atına bile yapılacak tek bir iş kalmıştır: Sisteme boyun eğip evrak memurluğu yapmak.
2. Bir Köy Hekimi
Kış gecesi fırtınada hasta bir çocuğa gitmesi gereken hekimin atları ölmüştür. Domuz ahırından gizemli bir seyis ve güçlü atlar çıkar. Hekim hastaya gider ama seyis, geride kalan hizmetçi Rosa'ya saldırmak için evde kalır. Doktor çocuğun ölümcül yarasını görür, köylüler tarafından çıplak şekilde yatağa yatırılır ve sonunda sonsuz bir kış gecesinde çaresizce kaybolur.
Ağır sorumluluklar altında ezilme, görev bilinci ve kaçınılmaz suçluluk psikolojisidir. Başkalarını kurtarmaya çalışırken kendi güvenli alanınızı ve sevdiklerinizi kurban edersiniz. Toplum sizden mucize bekler; ama insan olduğunuzu ve başaramadığınızı gördükleri an sizi çıplak bırakıp ölüme terk ederler.
3. Tavan Arasında Bir Gezi
Bir sirk gösterisini izleyen iki farklı bakış açısı sunulur. İlkinde hasta kadın, sirk müdürü tarafından kırbaçlanan atın üzerinde acımasızca koşturulur. İkincisinde ise her şey mükemmel, ışıltılı ve alkışlar içindedir. Tribündeki genç adam bunu izlerken ağlar.
İllüzyon ve gerçeklik çatışmasıdır. Sistemin dışarıya sunduğu kusursuz vitrinin arkasında büyük bir sömürü ve acı vardır. Genç adam bu ikiyüzlülüğü görür ama gösteriyi durduracak gücü yoktur; o sadece pasif bir izleyicidir.
4. Eski Bir Yaprak
Bir ayakkabıcı, imparatorluk sarayının önündeki meydanın göçebe barbarlar tarafından işgal edilişini anlatır. Barbarlar çiğ et yer, şehrin dilini konuşmaz ve her şeyi yağmalar. Saray kapıları kapalıdır, imparator içeride saklanmaktadır.
Kurumların ve koruyucu otoritelerin kriz anındaki işlevsizliğidir. Sizi koruması gereken otorite, tehlike kapıya dayandığında kendi kabuğuna çekilir. Modern insan, hayatını altüst eden güçler karşısında tamamen yalnızdır.
5. Kanun Önünde
Taşradan gelen bir adam kanunun kapısından içeri girmek ister. Kapıdaki muhafız "şimdi giremezsin" der. Adam ömrü boyunca kapının önünde bekler, muhafıza rüşvet verir ama içeri alınmaz. Tam ölürken o devasa kapının sadece kendisi için açıldığını ve şimdi kapatılacağını öğrenir.
Bürokrasinin ve erişilemeyen hakların kusursuz bir parabolüdür. İnsan, kendi hakkını ararken sistemin eşiğinde yaşlanır. En acısı da o kapının sadece kendisine ait olduğunu, ömür bittikten sonra öğrenmesidir.
6. Çakallar ve Araplar
Çölde seyahat eden Avrupalı bir gezginin etrafını çakallar sarar. Çakallar, nefret ettikleri Arapları yok etmesi için gezgine yalvarır ve ona eski bir paslı makas getirirler. O sırada bir Arap lideri gelir, çakallara leş atarak onları susturur.
Sonu gelmez tarihsel nefretler ve "kurtarıcı" illüzyonudur. Çakallar asırlık düşmanlarını alt etmek için dışarıdan bir kurtarıcı beklerler; ama aslında karınlarını doyuran o nefret ettikleri kirli düzendir. Kendi kurtuluşunu başkalarına bağlayanların acizliğini yüzümüze çarpar.
7. Madende Bir Ziyaret
Bir grup üst düzey mühendis ve müfettiş maden ocağını incelemeye gelir. İşçiler onları sessizce izler. Mühendislerin kibirli yürüyüşleri ve aralarındaki hiyerarşi anlatılır. Sonunda hiçbir şey karara bağlanmadan giderler.
Modern iş dünyası ve derin yabancılaşmadır. Yukarıdaki yöneticiler, aşağıda canını dişine takıp çalışan işçilerin gerçekliğine tamamen yabancıdır. Sadece inceler, ölçer, not alır; ama asla bir çözüme varmadan çekip giderler.
8. En Yakın Köy
Bir dede, hayatın ne kadar kısa olduğunu anlatır. Bir delikanlının, kötü tesadüfleri hesaba katmasa bile, en yakın köye gitme kararını nasıl cesaretle alabildiğine şaşırdığını söyler.
Zamanın göreceliği ve varoluşsal kaygıdır. Gençken ömür sonsuz sanılır; ancak geriye bakıldığında hayat o kadar kısadır ki en ufak bir eyleme başlamak bile bir ömür sürebilir. İnsan daha yolun başındayken zaman çoktan tükenebilir.
9. İmparatorun Haberi
Ölüm döşeğindeki bir imparator, tebaasından olan "sana" ulaştırılmak üzere bir ulağın kulağına çok önemli bir mesaj fısıldar. Ulak yola çıkar ama saray o kadar devasa, kalabalık o kadar yoğundur ki odaları ve avluları bin yıl geçse aşamaz.
İletişimin imkânsızlığı ve beyhude anlam arayışıdır. Bizi kurtaracak o "haber" en tepeden yola çıkmıştır ama modern dünyanın labirentinde bize asla ulaşamayacaktır. Yine de insan, pencere kenarında oturup o haberi düşlemekten vazgeçemez.
10. Evin Beyinin Tasası
Bir aile babası, evinin koridorlarında gezinen "Odradek" isimli, yıldız şeklinde ve iplerle sarılı tuhaf bir nesneyi anlatır. Odradek'in hiçbir amacı yoktur, sorulan sorulara kuru yaprak hışırtısı gibi güler. Baba, kendisi öldükten sonra bile bu anlamsız nesnenin evde yaşamaya devam edeceğini düşünerek tasalanır.
Hayatın içindeki absürtlük ve ölümsüz boşluktur. İnsan her şeyi düzene sokmak ister; ama yaşamın bir köşesinde hep o anlamsızlık (Odradek) durur, ne eskir ne de ölür. Düzen kurma saplantımızın çaresizliğidir.
11. On Bir Oğul
Bir baba, on bir oğlunu tek tek inceler. Her birinin iyi özellikleri olsa da baba her birinde mutlaka kendisini endişelendiren bir kusur bulur ve hiçbirinden tam anlamıyla memnun olamaz.
Otoritenin bireyden beklediği ulaşılamaz kusursuzluktur. Ne yaparsanız yapın, sistemin ya da otoritenin gözünde hep bir eksiğiniz olacaktır. Aynı zamanda Kafka'nın kendi yazdığı öykülere karşı duyduğu acımasız memnuniyetsizliğin de bir yansımasıdır.
12. Kardeş Katli
Schmar adında bir adam, sokak lambasının altında pusuda bekleyerek Wese adındaki dostunu vahşice öldürür. Bu cinayeti evinin penceresinden soğukkanlılıkla izleyen Pallas adında bir tanık vardır.
Nedensiz şiddet ve toplumun seyirci kalmasıdır. Kafka cinayetin nedenini asla anlatmaz; çünkü modern dünyada kötülük bazen sebepsizdir. En korkuncu ise toplumun ve hukukun cinayeti engellemek yerine onu vahşi bir tiyatro gibi izlemesidir.
13. Bir Rüya
Josef K. rüyasında güzel bir mezarlıkta yürür. Bir sanatçının mezar taşına altın harflerle yazı yazdığını görür. Sanatçı taşa "Josef K." yazdığı an adam büyülenmiş gibi kendi mezarının içine düşer.
Kaçınılmaz son ve suçluluk duygusudur. İnsan kendi mahkûmiyetini kendi gözleriyle izler. Mezarın içine düşerken uyanması, o kaçınılmaz kaderle yüzleştiğinde hissettiği tuhaf ve derin bir rahatlamayı da içerir.
14. Akademi İçin Bir Rapor
"Kızıl Peter" adında bir maymun, bir akademi kuruluna nasıl insanlaştığını anlatır. Avcılar tarafından vurulup kafese kapatıldıktan sonra, özgür kalmak için değil, sadece o dar kafesten bir çıkış yolu bulabilmek için insanları taklit etmiş ve bir insan gibi yaşamaya başlamıştır.
Topluma uyum sağlama ve sahte özgürlük eleştirisidir. Modern insan da toplumda var olabilmek için kendi özgür doğasından vazgeçer. Medeniyet dediğimiz şey, aslında daha büyük ve konforlu bir kafese uyum sağlama refleksinden ibarettir.
Kitaptan Akılda Kalanlar
Kafka'nın dilini ve sorduğu soruları en iyi şu alıntılar özetliyor:
"Günümüzde varılacak kapılar bambaşka, daha yüksekte ve uzakta; kılıç tutan çok, ne yazık ki, sadece havada hızla çevirmek için tutuyorlar kılıcı." (s. 7)
Kafka burada doğrudan bir eleştiri yapmıyor, sadece bir sahne çiziyor. Ama o sahnede modern insanın tüm çaresizliği var: Hedefsiz, rehbersiz, gösterişli ama içi tamamen boş bir çaba.
"İnsanları taklit etmek benim için albenili bir şey değildi, sadece çıkış yolu aradığım için taklit etmiştim, başka bir nedenim yoktu." (s. 52)
Maymunun bu itirafı aslında modern topluma uyum sağlamak zorunda kalan herkesin ortak itirafıdır. Kimliğinden vazgeçmek bir arzu değil, sadece hayatta kalma refleksidir.
"İnsanlar çoğu zaman özgürlük diyerek birbirlerini aldatıyorlar; özgürlük en yüce duygulardan sayılıyorsa, onun yolunda aldanma da en yüce aldanma sayılıyor." (s. 48)
Bu cümleyi ilk okuduğunuzda sıradan gelebilir. İkinci okuyuşta rahatsız eder. Üçüncüde ise doğrudan kendiniz, kendi sınırlarınız ve kendi kafesleriniz hakkında düşünmeye başlarsınız.
Sonuç: Rahatınızı Kaçıran Bir Eser
Alegorik yazının asıl zorluğu şudur: Klasik bir roman okurken olay örgüsüne tutunursunuz, karakterlerin elinden tutup ilerlersiniz. Ama Kafka'da tutunacak hiçbir ip, hiçbir güvenli liman yoktur. Her öykü sizi zihinsel olarak bir yere doğru fırlatır ve tam "vardım" derken altınızdaki zemin kaybolur.
Camus, bu zemin kaymasını görür ve adını koyar. Kafka, ise adını koymadan, hatta fark ettirmeden yaşatır. İkisi de aynı çukurun kenarında durur; Camus okuyucuya "bak, işte burada" derken Kafka sessizce iter.
Bu 14 öykü, sizi o konforlu alanınızda rahat bırakmamak, dünyayı ve kendinizi sorgulatmak için yazılmıştır. Ve ne yazık ki bunda son derece başarılıdır.
İyi okumalar dilerim..
··
143 Gösterim
1 Yorum
Yorum yapabilmeniz için giriş yapmanız gerekmektedir.