Bazı kitaplar insanın hızını kesmez; hız denen şeyin kendisini şüpheli hâle getirir. Oblomov benim için tam olarak böyle bir kitap oldu. İlk bakışta yatağından kalkamayan, işlerini erteleyen, hayatı sürekli “sonra”ya bırakan bir adamın hikâyesi gibi duruyor. Fakat sayfalar ilerledikçe anlıyorsunuz ki Oblomov yalnızca tembel biri değil; insanın içindeki yaşama isteğinin usul usul çürümesini gösteren büyük bir aynadır.
Gonçarov, Oblomov’u daha romanın başında yatağında gösterir. Bu yatak sadece bir eşya değildir; karakterin bütün hayat anlayışıdır. Odasındaki dağınıklık, ertelenmiş işler, sararmış kâğıtlar ve sürekli çağırdığı uşağı Zahar, onun iç dünyasının dışarı taşmış hâli gibidir. Bir ev değil, hareketsizliğin müzesi. Bir oda değil, insanın kendi içinde yavaş yavaş bataklığa dönüşmesi.
Oblomov’u sadece “tembel adam” diye okumak bence romana haksızlık olur. Çünkü burada tembellik basit bir alışkanlık değil, neredeyse ruhsal bir felçtir. Oblomov kalkmaz; çünkü kalkarsa hayat başlayacaktır. Hayat başlayınca karar vermesi, hata yapması, değişmesi gerekecektir. Oysa o, çocukluğundaki güvenli ve yumuşak dünyanın dışına çıkmak istemez. Yaşamayı ister ama hayatın bedelini istemez. Sevmeyi ister ama sevginin dönüştürücü acısına katlanamaz.
Romanın en güçlü taraflarından biri Olga ile Oblomov arasındaki ilişkidir. Olga, Oblomov’u yalnızca olduğu hâliyle değil, olabileceği hâliyle sever. Belki de en acı tarafı budur. Çünkü bazen insanları kendileri için değil, içlerinde gördüğümüz ihtimal için severiz. Olga’nın sevdiği şey biraz da Oblomov’un ayağa kalkma ihtimalidir. Ama Oblomov, sevildiği hâlde değişemeyen insanın trajedisidir.
Stolz ise Oblomov’un tam karşısında durur. Çalışkan, disiplinli, akılcı ve hareketlidir. Fakat ben Stolz’u okurken ona tamamen hayranlık duyamadım. Çünkü Oblomov’un hareketsizliği ne kadar hastalıklıysa, Stolz’un sürekli verimli ve düzenli hâli de bana biraz soğuk geldi. Biri yatakta çürür, diğeri hareketin içinde kurur. Gonçarov’un büyüklüğü de burada: Bize basitçe “Oblomov kötü, Stolz iyi” demez. İki farklı eksikliği yan yana koyar.
“Oblomovluk” kavramının edebiyattan çıkıp bir insan hâlini tarif edecek kadar büyümesi boşuna değildir. Bugün bile bu kavram canlıdır. Çünkü Oblomov sadece 19. yüzyıl Rus soylusu değildir; biraz da hepimizin içindeki erteleyen, yorulan, kaçan, başlayamayan tarafıdır. Yapılacak işleri listeleyip hiçbirine başlayamayan bizde de biraz Oblomov vardır. Büyük kararların eşiğinde “yarın düşünürüm” diyerek kendini oyalayan bizde de.
Bütün hayranlığıma rağmen şunu da söylemeliyim: Oblomov kolay akan bir roman değil. Bazı yerlerde eylemsizlik anlatısı okura da bulaşıyor. Romanın ritmi bilerek yavaşlıyor, bazı sahneler uzuyor. Bu, estetik olarak anlamlı; çünkü biçim karakterle uyumlu. Ama sabırsız okur için yorucu olabilir. Kitap sadece Oblomov’u anlatmıyor, okuru da Oblomov’un zamanına mahkûm ediyor.
Yine de romanın değeri tam da burada. Gonçarov, okuru eğlendirmekten çok insanın içindeki ağırlaşmayı göstermek istiyor. Oblomov’u okurken bazen kızıyor, bazen acıyor, bazen de sessizce “ben de bazen böyleyim” diyorsunuz. Büyük karakterlerin gücü de bu zaten: Onları dışarıdan izlediğimizi sanırken bir anda içimizde oturduklarını fark ediyoruz.
Oblomov, yataktan kalkamayan bir adamın romanı değil; hayatın çağrısını duyduğu hâlde cevap veremeyen insanın romanı. Bir insanın felaketi bazen büyük günahlarında değil, hiçbir şey yapmadan geçirdiği günlerde saklıdır. Oblomov kimseyi öldürmez, kimseye büyük kötülük etmez, dünyayı yakıp yıkmaz. Sadece yaşamaz. Ve bazen yaşamamak, insanın kendine yaptığı en sessiz ihanettir.
Bazı insanlar düşerek kaybeder.
Oblomov ise kalkamayarak kaybeder.
·
33 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.