Yeraltı Adamı’nın trajedisi, her şeyin farkında olmasıdır. Sıradan ve "saf" bir insan, önünde bir hedef gördüğünde ya da bir haksızlığa uğradığında, o anki duygunun veya amacın körlüğüyle eyleme geçebilir; çünkü sorgulamaz. Ancak Yeraltı Adamı gibi "aşırı bilinçli" bir modern insan için eyleme geçmek imkânsızdır. O, "Zeki insanlar asla bir baltaya sap olamaz, olanlar yalnız aptallardır" derken bu acı gerçeği itiraf eder.
Bir adım atmaya kalktığında, bilinci ona o adımın altındaki yüzlerce yapay nedeni, doğuracağı saçmalıkları ve kendi samiyetsizliğini fısıldar. Birini sevmek, birinden nefret etmek ya da sırf boş durmamak için bir şeye başlamak bile onun için "bilinçli bir kandırmaca" haline gelir. Bu aşırı farkındalık, karakteri eylemsizliğe (atalete) mahkûm eder. O, kendi bilincinin duvarları arasında sıkışmış, kendi kendini yiyip bitiren bir "düşünce makinesi"dir.
Modern dünya ve pozitivist bilim, insanın önüne aşamayacağı kurallar koyar. Doğa kanunları, matematiksel kesinlikler ve toplumsal faydacılık insana der ki: "Aman efendim, bu iki kere ikinin dört ettiği gibi açıktır. Tabiatı olduğu gibi, bütün sonuçlarıyla kabul etmek zorundasınız. Duvar, duvardır." İşte Dostoyevski’nin dehası tam bu noktada parlar. Yeraltı Adamı, o rasyonel duvara çarptığında boyun eğmeyi reddeder. "İş cetvelle aritmetiğe dayanınca, iki kere iki yalnızca dört ediyorsa, iradenin lafı mı kalır!" diye haykırır. İnsanı insan yapan şey, onun mantıklı kararlar alması değil; bazen tamamen kendi zararına, tamamen aptalca ve mantıksız olsa bile sırf "kendi özgür iradesini kanıtlamak için" hareket edebilmesidir. İnsan, sınırları önceden çizilmiş kusursuz bir refah sarayında bir cıvata gibi yaşamaktansa, sırf o monotonluğu kırmak ve "ben buradayım" diyebilmek için "bazen bir şey devirip kırmanın o kendine göre tadına" sığınabilir. Çünkü iki kere iki dört eder kesinliği hayatın bittiği, insanın mekanikleştiği yerdir; Yeraltı Adamı ise iki kere ikinin beş etmesinden de keyif alabileceğini bilir.
Aydınlanma felsefesi, insanı bilimle ve sağduyuyla ıslah edebileceğimize, ona gerçek çıkarlarını gösterirsek kötülükten vazgeçeceğine inanıyordu. Dostoyevski bu naif antropolojiyi kökünden sarsar. Ona göre insan "nankördür; eşine rastlanmayacak derecede nankördür." İnsan sadece inşa eden, medeniyet kuran bir varlık değildir; o aynı zamanda "yıkmaya, her şeyi kaos haline getirmeye bayılan" karanlık bir dürtüye de sahiptir.
İnsan bir amaca ulaşmak, bir labirenti tamamlamak için denizler aşar, ömrünü harcar ama o amaca ulaştığı an içten içe bir korku duyar. Çünkü yolun bitmesi, arayışın bitmesidir. İnsan tam da bu yüzden kaosu, yıkımı ve acıyı da arzular; çünkü acı çekmek, bilincin ve hayatta olmanın yegane kanıtıdır.
Yeraltı Adamı’nın bu devasa entelektüel öfkesinin arkasında, aslında derin bir yalnızlık ve yabancılaşma yatar. Toplumun ve normların dışına o kadar itilmiştir ki, "Ne ben kimseye benziyordum ne de herhangi biri bana. ‘Tek başımayım, ama onlar hep birlik.’ diye düşünmekten kendimi alamıyordum" der.
İnsanlarla gerçek, samimi ve çıplak bağlar kurmayı beceremez. Bu yüzden gerçek dünyadaki meşguliyetsizliğini ve boşluğunu kitaplarla doldurmaya çalışır: "Okumak bana uygun tek dış etkiydi." Ancak bu sığınak da onu zehirler. Bir süre sonra hissettiği acıların, öfkelerin, hatta aşkların bile gerçek olup olmadığını ayırt edemez hale gelir; hepsinin "kitaplardan kapma, yapmacık duygular" olduğundan şüphelenir. Kendi trajedisini bile entelektüel bir kurgu gibi yaşayan, kendi acısının bile seyircisi olan bir adamdır o.
Edebiyat tarihi, kendi yaralarını Yeraltı Adamı kadar vahşice deşen, okuyucusuna aynı anda hem iğrenme hem de derin bir şefkat hissettiren çok az karakter üretmiştir. İlk bölümde rasyonalizme karşı entelektüel bir savaş yürüten bu adam, ikinci kısımda bizi teorilerin konforundan çıkarıp çocukluk travmalarının, aşağılık komplekslerinin ve bastırılmış sevgi açlığının yarattığı o karanlık psikolojik dehlizlere fırlatır. Karşımızdaki figür artık sadece düşünen bir makine değil; erken yaşta ruhu sakatlanmış, iyileşmeyi arzularken bile etrafındaki her şeyi zehirleyen trajedi dolu bir cerahat torbasıdır.
Yeraltı Adamı’nın neden bir "canavara" dönüştüğünün psikolojik haritası, onun geçmişindeki derin bir boşlukla başlar. Sayfa 102’de itiraf ettiği o iç burkan cümle, aslında tüm savunma mekanizmalarının kökenidir: "Küçükken benim de bir ailem olsa şimdiki gibi olmazdım, ben ailesiz büyüdüm; belki de ondan böyle duygusuz oldum." Psikolojide temel güven duygusu ailede inşa edilir. Yeraltı Adamı, koşulsuz sevginin ve şefkatin ne olduğunu bilmeden, bir aidiyet hissi tatmadan büyümüştür. Dünyayı daha baştan tekinsiz, düşman ve yabancı bir yer olarak kodlamıştır. Onun "duygusuzluk" olarak adlandırdığı şey, aslında kırılmaktan ve reddedilmekten korkan bir çocuğun, ruhunun etrafına ördüğü o kalın, aşılmaz narsisistik duvardır. Sevilmediği için sevmeyi beceremeyen, köksüz bir ruhun ilk çığlığıdır bu.
İçine doğduğu bu sevgisizlik, zamanla karakterin yaşam biçimi haline gelir ve onu yeraltına zincirler. Sayfa 107’de geçen "Alışkanlığın insanı ne hale getirdiğine şaşmamak mümkün değil doğrusu..." tespiti, psikolojik bir teslimiyetin ifadesidir.
İnsan zihni ne kadar acı verici olursa olsun, tanıdık olan durumu (statükoyu) güvenli bulur. Yeraltı Adamı için acı çekmek, aşağılanmak ve yalnız kalmak artık o kadar sıradanlaşmıştır ki, bu durum konforlu bir mazoşizme dönüşür. Alışkanlık, onun içindeki değişim ve iyileşme iradesini felç eder. O, kendi yarasına aşık olmuş, yeraltının karanlığını sığınağı bellemiştir; çünkü dışarısı, yani gerçek dünya, onun baş edemeyeceği kadar büyük riskler ve sorumluluklar barındırır.
Romanın en trajik psikolojik kırılma anlarından biri, Liza’ya karşı içindeki o saf, insani özün canlanmaya çalıştığı andır. Karakter, yeraltından çıkmak, temizlenmek ve "iyi biri" olmak ister. Ancak sayfa 132’deki o çaresiz haykırış, onun ruhsal hapishanesinin parmaklıklarını gösterir: "Bırakmıyorlar... İyi olamıyorum!" Buradaki "bırakmayanlar", sadece dışarıdaki o hor gördüğü arkadaşları ya da toplum değildir; karakterin kendi içindeki o devasa sabotajcıdır. Geçmişin gölgeleri, egonun aşağılık kompleksi ve incinme korkusu onun iyi bir insan olmasına izin vermez. Ne zaman iyiye, güzele ve sevgiye yaklaşsa, içindeki o yaralı hayvan savunmaya geçer ve karşısındakini de kendisiyle birlikte çamura çekmek için saldırganlaşır. Bu, psikolojideki "öğrenilmiş çaresizliğin" ve kendini gerçekleştiren kehanetin en acı örneğidir.
Sevgiden mahrum kalan ve sürekli aşağılanan bir ego, hayatta kalabilmek için narsisistik bir savunma geliştirir: Güç ve tahakküm arzusu. Sayfa 133’teki o sarsıcı itiraf, Yeraltı Adamı’nın tüm ikili ilişkilerini özetler: "Kim olursa olsun, birine hükmetmeden, onu azmetmeden (baskı altına almadan) yaşamam mümkün değildi benim." Onun için ilişki, iki eşit insanın bağ kurması değildir; bir iktidar savaşıdır. Ya ezen olacaktır ya ezilen. Liza’nın ona gösterdiği o karşılıksız, temiz şefkat karşısında ezildiğini hisseder; çünkü o güne kadar sadece aşağılanmayı öğrenmiştir. Bu ezilmişlik duygusundan kurtulmak için, kendisine sığınan o çaresiz kadını psikolojik olarak çiğnemek, ona hükmetmek ve onu aşağılamak zorunda hisseder. Ancak bu şekilde kendi "üstünlüğünü" ve varlığını kanıtlayabilecektir. Sevginin yerini güç arzusunun aldığı yerde, ilişki bir infaza dönüşür.
Yeraltı Adamı için "sevgi" kavramı, sağlıklı bir zihnin algılayabileceğinin çok ötesinde, karanlık ve sadist bir boyuta sahiptir. Sayfa 134’te ruhundaki o büyük sapmayı şu sözlerle kusar: "Bence sevmek, manevi üstünlük kurmak, zorbalık etmek anlamına gelir; ömrün boyunca başka türlü düşünmedim. Hatta şimdi bile bazen sevginin, sevdiğimizin bize gönül rızasıyla bağışladığı, kendine zorbalık etme hakkından ibaret olduğunu düşünüyorum." Karakter, sevgiyi bir şefkat alışverişi olarak değil, bir köle-efendi ilişkisi olarak kodlamıştır. Karşısındaki insanı ezmek, onun üzerinde manevi bir tahakküm kurmak onun için sevgiyi yaşamanın tek yoludur. Kendisi sevgi görmediği için, birine sevgiyle yaklaşmayı sadece bir "teslimiyet ve zayıflık" olarak görür. Bu yüzden Liza’nın saflığını ve sevgisini, ona acımasızca zorbalık etmek için bir yeşil ışık olarak kabul eder.
Liza'nın gösterdiği o gerçek, yalansız insan sıcaklığı ve şefkat, Yeraltı Adamı'nın hastalıklı egosu için taşınamayacak kadar ağır bir yüke dönüşür. O güne kadar sığındığı tüm o entelektüel kibir maskeleri Liza'nın çıplak sevgisi karşısında paramparça olmuştur. Bu durum onda yoğun bir utanç ve panik yaratır. Sayfa 135'te içindeki o korkunç kaçış arzusunu açıkça itiraf eder: "Bir an önce ondan kurtulmak istiyordum. Sükunete kavuşmayı, yeraltında baş başa kalmayı istiyordum."
Işığa dayanamayan bir gece mahluku gibi, gerçek sevginin ve iyileşme ihtimalinin getirdiği o "tehlikeli" sıcaklıktan kaçıp kendi karanlığına, o tanıdık ve güvenli atalet kafesine sığınmak ister. Çünkü yeraltında tek başınayken kimseye hesap vermek zorunda değildir; orada kendi cehenneminin mutlak hükümdarıdır.
Şimdi de kendi kendime şu lüzumsuz suali soruyorum:
Kolay elde edilmiş bir saadeti mi, yoksa insanı yücelten ıstırap mı daha iyidir? Evet, hangisi daha iyi?
·
52 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.