Din Üstüne DairAlıntı
David Hume’un Din Üstüne kitabını okurken en çok dikkatimi çeken şey, Hume’un doğrudan “Tanrı yoktur” gibi kaba bir sonuca gitmek yerine, insan aklının nasıl çalıştığını ve nerelerde sınırlarına çarptığını göstermeye çalışması oldu. Kitap boyunca beni en çok etkileyen taraflardan biri, bilinmeyeni hemen metafizikle doldurma eğilimimizi sorgulamasıydı. Çünkü bana göre de insan, açıklayamadığı her boşluğu doğrudan “tanrısal”, “metafizik” ya da “zorunlu bilinç” kavramlarıyla doldurmaya çok yatkın. Hume burada oldukça güçlü bir şekilde, sınırlı deneyimimizden sonsuz sonuçlar çıkaramayacağımızı gösteriyor.
Özellikle tasarım argümanına yaptığı eleştiriler oldukça dikkat çekiciydi. Bir ev gördüğümüzde mimar sonucuna ulaşmamızın sebebi bunu deneyimlemiş olmamızdır; fakat evrenlerin nasıl oluştuğuna dair hiçbir deneyimimiz yok. Bu yüzden “düzen varsa tasarımcı vardır” çıkarımının zorunlu bir sonuç değil, en fazla bir analoji olduğunu söylemesi bana oldukça mantıklı geldi. Benim açımdan burada önemli olan nokta, Hume’un düzen fikrini tamamen reddetmesi değil; analojinin sınırlarını göstermesi. Çünkü gerçekten de evreni neden yalnızca bir makineye benzetiyoruz? Neden bir organizmaya, bir canlıya ya da kendiliğinden gelişen doğal süreçlere benzetmeyelim? Hume’un özellikle “üreme” örneğini öne çıkarması burada çok güçlüydü. Çünkü deneyimimizde aklın üremeden doğduğunu görüyoruz ama üremenin akıldan doğduğunu gözlemlemiyoruz.
Kitabı okurken benim aklıma gelen ve ayrıca önemli bulduğum noktalardan biri de saat-saatçi analojisiydi. Tasarım argümanında genellikle “Saat varsa saatçi vardır” örneği kullanılıyor; fakat burada “saatçi” ile tam olarak neyin kastedildiği bana problemli göründü. Eğer yalnızca saati fiziksel olarak yapan ustadan söz ediliyorsa, bu durumda yalnızca mekanik üreticiye ulaşılmış oluyor; saatin fikrinin kaynağı açıklanmıyor. Eğer “saatin mucidi”, yani tasarım fikrini üreten zihin kastediliyorsa, bu kez aynı soru tasarımcının kendisine yöneltilebilir hale geliyor: Bu zihinsel tasarımın kaynağı nedir? Böyle bakınca tasarım argümanı bir noktada kendi mantığını tasarımcının zihnine de uygulamak zorunda kalıyor gibi görünüyor. Bu düşünce kitapta doğrudan yer almasa da Hume’un analoji eleştirileriyle oldukça uyumlu geldi bana.
Kitapta beni en çok düşündüren konulardan biri de insan psikolojisinin dinle ilişkisi oldu. Hume’un korku, belirsizlik ve çaresizlik arttıkça insanın batıl inançlara ve metafizik açıklamalara daha fazla yöneldiğini söylemesi oldukça güçlü bir gözlem. Özellikle insanların doğayı kişileştirme eğilimi bana çok anlamlı geliyor. İnsan bilinmeyeni anlamakta zorlandığında, onu kendisine benzetiyor; tanrıları insan gibi düşünen, öfkelenen, isteyen varlıklar olarak tasarlıyor. Bu yüzden mitolojilerin ve antropomorfik tanrı anlayışlarının ortaya çıkışını yalnızca teolojik değil, psikolojik bir süreç olarak açıklaması kitabın en güçlü taraflarından biri bence.
Ayrıca Hume’un ahlak konusundaki yaklaşımı da oldukça dikkat çekici. “İnsan, ahlaki nitelikleri bakımından doğal yetilerine kıyasla daha kusurludur” düşüncesi bana göre kitabın en güçlü cümlelerinden biri. Çünkü gerçekten de insanlık teknik olarak inanılmaz ilerlemeler kaydedebiliyor; şehirler kuruyor, teknoloji üretiyor, doğayı dönüştürüyor ama aynı ölçüde ahlaki olarak ilerlediğimizi söylemek çok zor. İnsan aklı büyüyor ama merhamet, adalet ve vicdan aynı hızda gelişmiyor. Hume’un bunu Tanrı tartışmasına bağlaması da önemliydi: Eğer doğadaki düzenden hareketle yaratıcı hakkında yorum yapacaksak, doğadaki acı, düzensizlik ve kötülüğü de hesaba katmak zorundayız.
Genel olarak kitapta en çok hoşuma giden şey, kesin cevaplar vermeye çalışmaması oldu. Hume sürekli insan bilgisinin sınırlılığını hatırlatıyor ve metafizik alanlarda aşırı kesin konuşmanın problemli olduğunu gösteriyor. Bu yönüyle kitap, bana göre yalnızca din eleştirisi değil; aynı zamanda insan zihninin nasıl anlam ürettiğini sorgulayan oldukça güçlü bir düşünce egzersizi niteliğinde.
·
26 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.