Fayda Bitince İnsan BiterAlıntı
Bir sabah gözlerini açıyorsun ve artık eskisi gibi değilsin. Asıl korkunç olan şey ise değişmiş olman değil; odanın, evin, ailenin ve dünyanın buna neredeyse hazır bekliyormuş gibi davranması. Dönüşüm tam da burada başlıyor: Bir insanın böceğe dönüşmesinden çok, çevresindeki herkesin yavaş yavaş gerçek yüzüne kavuşmasıyla. Gregor Samsa’nın kabuğu sertleşirken, ailenin merhameti inceliyor. Odanın kapısı kapandıkça insanın içindeki en eski soru açılıyor: Değerim, sadece işe yaradığım sürece mi vardı?
Hikâyenin ilk darbesi bedene iniyor gibi görünür. Yatağın içinde dönmeye çalışan, kalkamayan, sesini duyuramayan bir adam vardır. Fakat asıl değişim tenin üstünde değil, anlamın içinde yaşanır. Gregor’un bedeni böceğe dönüşür; ama daha önceden de çoktan insan olmaktan çıkarılmış gibidir. Sabah işe yetişme telaşı, patron korkusu, borç yükü, ailesini geçindirme zorunluluğu… Bunların hepsi onun görünmez ayaklarıdır. Böcek bedeni yalnızca bu görünmez esaretin görünür hale gelmiş biçimidir.
Bu yüzden hikâye, fantastik bir olaydan çok acımasız bir teşhir gibi okunabilir. Çünkü Gregor’un başına gelen şey imkânsızdır ama hissettirdiği şey fazlasıyla gerçektir. İnsan bazen kendi hayatında da böyle uyanır: Herkesin ihtiyacını taşımış, herkesin yüküne omuz vermiş, yıllarca kendini ertelemiş; sonra bir gün yorgunluğu artık saklanamaz hale gelmiştir. İşte o anda çevresindekiler onun acısını değil, işe yaramazlığını görür. En sarsıcı taraf da burasıdır.
Evin içi küçük bir dünya gibidir. Kapılar sınırdır, odalar hapishanedir, salon toplumdur, baba otoritedir, anne çaresiz merhamettir, kız kardeş ise sevginin nasıl çıkarla karışabileceğini gösteren en ince çizgidir. Başta Gregor’a yaklaşan, onu besleyen, odasına giren kişi odur. Fakat zamanla o da yorulur, tiksinir, uzaklaşır. Sevgi burada kutsal bir duygu gibi kalmaz; bakım yükü arttıkça çatlayan bir sözleşmeye dönüşür. Sanki aile bağı denilen şeyin altında görünmeyen bir madde vardır: Faydalı olduğun sürece bizdensin.
Babanın attığı elma yalnızca bir şiddet sahnesi değildir. O elma, evin içinde verilen hükmün mühürüdür. Gregor artık oğul değil, yük; kardeş değil, utanç; çalışan değil, masraf; insan değil, saklanması gereken bir lekedir. Elmanın bedenine saplanması, aslında dışlanmanın ete dönüşmüş halidir. Bazı yaralar kanamaz; insanın ait olduğu yerden kovulduğunu sessizce bildirir. Gregor’un sırtındaki çürüyen yara da böyle bir cümle gibidir: Artık burada istenmiyorsun.
En karanlık nokta ise Gregor’un buna isyan edememesidir. Kızgınlığı bile eksiktir. Kendisine yapılanlara rağmen hâlâ ailesini düşünür, hâlâ suçluluk duyar, hâlâ onları rahatsız etmemeye çalışır. Bu, hikâyeyi daha da acı hale getirir. Çünkü bazen insan o kadar uzun süre görev duygusuyla yaşamıştır ki, ezilirken bile özür dileyecek yer arar. Gregor’un trajedisi sadece dışlanması değil; kendi yok oluşunu bile başkalarına yük olmamak için sessizce kabul etmesidir.
Burada böcek imgesi iğrençlikten çok görünmezliği anlatır. Kimsenin gerçekten bakmak istemediği, sesi anlaşılmayan, hareketleri rahatsızlık veren, varlığı odaya kapatılan bir canlı… Toplumun kullanıp sonra kenara ittiği herkes bu kabuğun içinde bir yer bulabilir. Hasta olanlar, işsiz kalanlar, yaşlananlar, ailesinin beklentilerini karşılayamayanlar, tükenenler, konuşsa da anlaşılmayanlar… Gregor tek bir karakter değil; işe yaradığı günlerde insan, düştüğü günlerde fazlalık sayılan herkesin ortak gölgesidir.
Hikâyenin dili de bu yüzden buz gibi işler. Büyük patlamalar, uzun ağıtlar, süslü acılar yoktur. Korkunç olan şeyler neredeyse gündelik bir sakinlikle anlatılır. Bu sakinlik, metni daha ürkütücü yapar. Çünkü felaket bağırarak gelmez; kahvaltı saatlerinin, iş telaşının, kapı aralıklarının, fısıldaşmaların içine yerleşir. Bir insanın yok oluşu bile ev düzenini bozan küçük bir sorun gibi ele alınır. Dehşet tam olarak buradadır: Kötülük bazen canavar gibi değil, ev içi düzen gibi davranır.
Gregor’un odası zamanla bir mezara dönüşür. Önce saklanma yeridir, sonra unutulma alanı, en sonunda da varlığının yavaşça silindiği karanlık bir boşluk. Eşyaların çıkarılması bile yalnızca temizlik değildir; geçmişinin odadan sökülmesidir. İnsanlığını hatırlatan ne varsa azalır. Mobilyalar gider, sesler uzaklaşır, kapılar kapanır. Geriye yalnızca bedenin ağırlığı ve kimsenin duymadığı iç konuşmalar kalır.
Sonlara doğru asıl dönüşenin kim olduğu sorusu daha keskinleşir. Gregor’un biçimi başta değişmiştir; aileninki ise zamanla ortaya çıkar. Onlar güçlenir, dışarı çıkar, yeni planlar yapar, geleceğe bakar. Bu dışarıdan bakınca iyileşme gibi görünür. Ama altında korkunç bir rahatlama vardır. Gregor’un ölümü evde yas değil, ferahlık yaratır. Sanki ağır bir eşya taşınmış, oda havalanmış, hayat nihayet normale dönmüştür. İşte en rahatsız edici gerçek burada saklıdır: Bazı insanların ölümü, geride kalanların vicdanını değil, yük hesabını hafifletir.
Bu hikâye bana insanın değerinin ne kadar kolay ölçülebilir hale getirildiğini düşündürüyor. Maaş, görev, fedakârlık, fayda, itaat… Bunlar varken sevilen kişi, bunlar gidince katlanılan şeye dönüşebiliyor. Gregor’un böceğe dönüşmesi belki de sadece görünüşte bir felaket. Asıl felaket, onun insan halindeyken de kimse tarafından gerçekten görülmemiş olması. Çünkü insan bazen en çok çalışırken kaybolur, en çok verirken silinir, en çok ihtiyaç karşılıyorken sevilmediğini fark edemez.
Bütün yolculuğun sonunda insanın içinde ağır bir sessizlik kalıyor. Bu sessizlik, bir böceğin odada ölmesinden değil; bir insanın ailesinin gözleri önünde yavaş yavaş eşyaya, lekeye, yüke dönüşmesinden geliyor. En ürkütücü taraf da şu: Bu hikâyede olanlar çok olağanüstü görünse de, duygusu fazlasıyla tanıdık. Bir gün işe yaramaz hale gelirsem hâlâ sevilir miyim? Sesim değişirse, bedenim bozulursa, gücüm biterse, beklentileri karşılayamazsam kim kapımı açar?
Dönüşüm, insanın böceğe dönüşmesini değil, sevginin menfaate, ailenin kuruma, evin mahkemeye, odanın tabuta dönüşmesini anlatır. Gregor’un kabuğu yalnızca dışındadır; çevresindekilerin kabuğu ise kalplerindedir. Bu yüzden hikâye bitince kapak kapanmaz. Okurun içinde küçük bir kapı aralık kalır. Ve o kapının arkasından aynı soru sızar: Bizi insan yapan şey sevilmek mi, işe yaramak mı, yoksa işe yaramadığımızda bile terk edilmemek mi?
·
23 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.