Omelas'ı Bırakıp Gidenler sayfa sayısı bakımından oldukça kısa olmasına rağmen, etkisi birçok romanın bıraktığından daha derin olan bir öykü. İlk okunduğunda birkaç sayfalık bir ütopya tasviri gibi görünse de, satırlar ilerledikçe okur kendisini felsefi, ahlaki ve vicdani bir sorgulamanın içinde buluyor. Bu nedenle Omelas, yalnızca bir öykü değil; insanlığın adalet anlayışına tutulmuş bir ayna olarak değerlendirilebilir.
Kusursuz Bir Dünyanın Kuruluşu
Öykü, Omelas adlı bir şehirde düzenlenen coşkulu bir festivalle başlar. İnsanlar mutludur, çocuklar güler, müzikler çalar, şehirde savaş, açlık, baskı ya da korku yoktur. Ancak burada dikkat çekici bir anlatım tekniği vardır: Ursula K. Le Guin, Omelas'ı ayrıntılarıyla tarif etmek yerine sık sık okura dönerek şehrin eksik parçalarını onun hayal gücüyle tamamlamasını ister.
Bu yaklaşım tesadüf değildir. Çünkü Omelas belirli bir şehir değildir. Okurun zihninde şekillenen, onun "mükemmel toplum" fikrini temsil eden bir semboldür. Her okur kendi Omelas'ını kurar. Böylece öykü yalnızca kurmaca bir şehri değil, okurun değerlerini de anlatmaya başlar.
Hikâyenin Kırılma Noktası
Festival görüntülerinin ardından okur sarsıcı gerçekle karşılaşır. Şehrin bütün mutluluğu, karanlık bir odada tek başına yaşayan bir çocuğun acısına bağlıdır.
Çocuk kir içindedir, açtır, sevgiden yoksundur ve insanlık dışı koşullarda yaşamaktadır. Dahası, herkes bu durumdan haberdardır. Omelas'taki her birey büyüdüğünde o çocuğu görür ve şehrin mutluluğunun bedelini öğrenir. İşte öykünün asıl gücü burada ortaya çıkar.
Le Guin okura şu soruyu yöneltir:
"Eğer binlerce insanın mutluluğu tek bir masumun acısına bağlıysa, bunu kabul eder miyiz?"
Bu soru teorik olarak kolay görünür. Çoğu insan "Hayır" cevabını verir. Ancak yazar, mutluluğun, güvenliğin ve konforun kaybedilmesi ihtimalini işin içine katarak cevabı karmaşıklaştırır.
Çocuğun Sembolizmi
Öyküdeki çocuk yalnızca bir çocuk değildir. O; görmezden gelinen acıları, toplumun feda ettiği insanları, sessiz kurbanları, adaletsizliğin bedelini ödeyenleri temsil eder.
Çocuğun en dikkat çekici özelliği, kurtarılmasının teknik olarak mümkün olmasıdır. Kapı açılabilir. Ona yemek verilebilir. İnsan gibi yaşayabilir. Ama bunu yapmak Omelas'ın düzenini bozacaktır. Bu nedenle çocuk, toplumların bilinçli olarak sürdürdüğü adaletsizliklerin sembolü hâline gelir.
Omelas Halkı: Kötü İnsanlar mı?
Öykünün en rahatsız edici yönlerinden biri budur. Omelas halkı zalim değildir. Onlar sıradan insanlardır. İyi ebeveynlerdir. İyi komşulardır. Sanatı ve müziği severler. Çocuğu gördüklerinde üzülürler, hatta bazıları ağlar. Ancak sonunda hayatlarına devam ederler. Bu durum öykünün temel mesajlarından birini oluşturur: Kötülük bazen kötüler tarafından değil, sessiz kalan iyiler tarafından sürdürülür. Le Guin'in eleştirisi bireysel sadizme değil, toplumsal kabullenişedir.
Faydacılık Eleştirisi
Öykü aynı zamanda önemli bir felsefi tartışmanın da merkezindedir. Faydacılık anlayışı, genel olarak "en fazla sayıda insan için en fazla mutluluk" ilkesini savunur. Omelas bu düşüncenin uç noktaya taşınmış hâli gibidir. Bir çocuğun korkunç acısı karşılığında binlerce insanın huzuru...
Matematiksel açıdan bakıldığında denklem işe yarıyor gibi görünür. Ancak ahlaki açıdan bakıldığında ciddi bir sorun ortaya çıkar: Bir insan araç olarak kullanılabilir mi? Bir masumun yaşamı toplumun refahı için feda edilebilir mi? Öykü, okuru tam da bu ikilemin içine bırakı.r.
Gidenler Kimdir?
Çocuğu gördükten sonra bazı insanlar Omelas'tan ayrılır. Onlar bağırmazlar. Devrim yapmazlar. İsyan etmezler. Sessizce giderler. Öykünün adı da buradan gelir. Fakat burada önemli bir ayrıntı vardır:
-- - - Gidenler çocuğu kurtarmaz.----
Bu nedenle onların eylemi kesin bir kahramanlık olarak sunulmaz. Belki onlar vicdanlarının sesini dinlemiştim. Belki de mücadele etmek yerine uzaklaşmayı seçmişlerdir. Yazar bu noktada bilinçli olarak susar. Okur şu soruyla baş başa kalır:
"Haksız bir düzeni terk etmek mi daha ahlaklıdır, yoksa onu değiştirmeye çalışmak mı?"
Anlatım Tekniği
Le Guin'in en güçlü yönlerinden biri anlatım biçimidir. Öykü boyunca okurla doğrudan konuşur. "Belki siz Omelas'ı şöyle hayal ediyorsunuzdur" gibi ifadeler kullanır. Bu teknik sayesinde okur yalnızca hikâyeyi izleyen biri olmaz; hikâyenin kurulmasına aktif olarak katılır. Bu yüzden öykü bittiğinde Omelas yalnızca yazara ait değildir. Bir parçası da okura aittir.
Neden Hâlâ Güncel?
Öykü ilk yayımlandığında da güçlüydü, bugün de güçlü. Çünkü insanlık hâlâ şu sorularla mücadele ediyor: Refahımızın bedelini kim ödüyor? Görmediğimiz acılar gerçekten yok mu? Bir haksızlıktan dolaylı olarak faydalanıyorsak sorumluluğumuz nedir? Sessiz kalmak tarafsızlık mı, ortaklık mı? Bu nedenle Omelas yalnızca bir edebiyat metni değil, aynı zamanda etik bir deneydir.
Omelas'ı Bırakıp Gidenler, okuru ağlatan ya da olay örgüsüyle heyecanlandıran bir öykü değildir. Onun etkisi daha farklıdır. Öykü bittiğinde insanın içine yerleşir ve uzun süre orada kalır. Çünkü hikâye aslında bir çocuğun hikâyesi değildir. Bir toplumun hikâyesi de değildir. Bu hikâye, kendi vicdanımızın hikâyesidir.
Son sayfayı kapattıktan sonra Omelas geride kalmaz. Aksine, asıl yolculuk o zaman başlar. İnsan kendisine şu soruyu sormadan edemez:
"Mutluluğumun temelinde başkasının acısı olduğunu öğrenseydim, gerçekten Omelas'ı terk edecek kadar cesur olabilir miydim?"
İşte öykünün unutulmazlığı da bu sorudan kaynaklanır. Bazı kitaplar okunur ve biter. Omelas'ı Bırakıp Gidenler ise okunur ve insanın içinde yaşamaya devam eder.
·
37 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.