Dün dışarıda daha ılık bir hava vardı. Ağaçların hışırtısı, toprağın kokusu ve börtü böcek arasında bir günü daha geride bırakırken düşündüm.
"Sözcükler olmasaydı yaşamım eksik olurdu."
Belki de yüreğim zamanın içinde gezinmeyi seviyor. Çünkü yaşam yalnızca bugün yaşananlardan ibaret değil, geçmişle şimdiyi aynı kalpte buluşturan uzun bir yolculuk...
Öner Yağcı'nın Kir kitabını büyük bir zevk ve merakla okudum. Yazar, Alevi-Bektaşi kültürünü öyle canlı ve etkileyici anlatılıyor ki, okurken yalnızca bir roman okumuyor, nerdeyse başka bir zamanın içine giriyorum. Örneğin, çiğdem şenliğini ilk kez bu kitap aracılığıyla öğreniyorum. Hıdırellez kutlamalarını anlattığı sırada bir an kendimi o yüzyılda yaşamış gibi duyumsuyorum. Özellikle cem sırasında söylenen deyişler, aşıkların bağlama eşliğinde söyledikleri sözler beni çok etkiliyor. İnsan kimi kez bir ezgiyle ya da sözle yüzyıllar öncesine yolculuk edebiliyor. Kitaptaki cem betimlemeleri yalnızca bir ibadeti değil, aynı zamanda ortak yaşamı, dayanışmayı ve kültürel belleği de anlatıyor.
Alevi geleneğinde insanların önce birbirinden rıza alması, ardından kadın-erkek, genç-yaşlı ayrımı olmaksızın herkesin “can” kabul edilmesi bana oldukça anlamlı geliyor. Herkesin eşit görülmesi, birlikte ibadet edilmesi ve 12 hizmetin belirli sorumluluklarla yürütülmesi, güçlü bir toplumsal düzen ve dayanışma duygusu taşıyor.
Araplar, Türklerin anayurdu olan Orta Asya’yı işgali sırasında cami ve namazın dışındaki ibadetleri yasakladığı için cem gizli yapılıyor. Kadın erkek bir arada ibadetin Arap kültüründe olmamasından, yaşamın her alanında olduğu gibi ibadette de erkeğin yanında bulunan Türk kadınını kendi değerlerine göre yargılayan, kadını sadece zina aracı olarak düşünen Araplar bu olayı farklı yorumluyor. "Mum söndü" iftirası, Emevi İslam inancını benimseyen Selçuklularla, şeri İslam’ı resmileştiren Osmanlı, Türklere karşı baskısını Anadolu’da sürdürüyor.
Beni düşündüren asıl soru şu: İnsanlık, onca kültür ve medeniyet üretirken neden farklı inançlara saygı göstermekte zorlanıyor? Neden insanlar kendileri gibi inanmayanları “öteki” olarak görüyor, damgalıyor veya baskı altına alıyor? Herkesin inancı kendinedir. Farklı olanı “gavur” gibi sıfatlarla ya da "mum söndü" gibi iftiralarla küçümsemek, insanın hoşgörüsüz yanını gösteriyor.
Oysa kadın ve erkek her şeyden önce insandır. Toplumsal yaşamda omuz omuza yer almalıdır. Tarih boyunca kadının eve kapatılması, yalnızca dini değil; psikolojik, sosyolojik ve kültürel nedenlerle de açıklanabilecek karmaşık bir sorundur.
Kitapta, Türkmenlerin Horasan’dan göçleri, yaşadıkları baskılar ve özellikle Baba İshak İsyanı ile Kuyucu Murat Paşa dönemindeki sert uygulamalar sarsıcı biçimde anlatılıyor. Tarih boyunca inançları ve yaşam biçimleri nedeniyle baskı gören Aleviler ritüellerini gizli sürdürmek zorunda kalıyorlar.
Romanın önemli bölümlerinden biri de Bahattin Hoca ile Arif Bey arasındaki tarih tartışmaları. Bahattin Hoca, İslam ordularının fetihlerini “hak dine davet” olarak görüyor, Selçuklu Devleti’nin Anadolu’nun kapılarını Türklere açtığını savunuyor. Devlete yönelik eleştirileri “ecdada haksızlık” sayıyor.
Arif Bey ise tarihe daha eleştirel bir bakış açısı sunuyor. Ona göre fetihlerin arkasında ekonomik çıkarlar ve ganimet gerçeği vardır. Din bu süreçlerin meşrulaştırılmasında kullanılmıştır. Selçuklularda yönetimin Nizamülmülk gibi Acem (İran) asıllı vezirlere bırakılması, devlet dilinin Farsça olmasına ve bürokrasinin "Acemleşmesi" yol açmıştır. Vergilerin Türkmen halkının sırtına yüklenmesi, buna karşı çıkan halka yönelik katliamlar yapılmasını eleştiriyor.
Ona göre, Selçuklu'nun arşivi, hazinesi, sembolleri ve yönetim kadrosu, büyük Türkmen beylikleri yerine, o dönem köy büyüklüğünde bir obanın başında olan Osman Bey'e sığınmıştır. Selçuklu'yu yönetenlerin kendi geleceklerini güvenceye almak için Acemistan'dan getirip Domaniç Yaylası'na yerleştirdikleri Osmanlı obası, aslında özbeöz bir Acem obasıdır. Ancak Selçuklu bir Türk devleti bilindiği ve Anadolu'da Türkçe konuşan insanlar çoğunlukta olduğu için, yabancılar ve diğer beylikler Osmanoğullarını da Türk olarak görmüştür.
Arif Bey anlattıklarının kişisel görüşü değil, tarafsız uzmanların bilimsel verileri olduğunu savunuyor. Tarihin idealize edilmeden, olduğu gibi anlaşılması gerektiğini söylüyor. Geçmişten ders çıkarılmazsa aynı hataların yeniden yaşanabileceğini vurguluyor. Bu halk-saray çatışması mirasının Osmanlı'ya da devrolduğunu ileri sürüyor.
Arif Bey'in savunduğu düşünce kitap boyunca öne çıkıyor. Buna göre, Osmanlı'nın aslının Acem olduğu, hatta saray dilinin Osmanlıca olması, halkın Türkçe konuşması, Türk edebiyatının o yıllarda divan ve halk edebiyatı dışında gelişmemesinin nedeni de buna bağlanıyor. Ayrıca Osmanlı'daki devşirme sistemi, kardeş katliamı, padişah eşlerinin yabancı uyruklu olması, Çaldıran Savaşı'nda binlerce Türkmen'in katledilmesi gibi birçok tarihsel olay masaya yatırılılıp diyalektik ve sarsıcı biçimde tartışılıyor. Osmanlı'nın da halkına yabancılaşması, Türklere yaptığı baskılar dile getiriliyor.
Kitap yalnızca inanç ve tarih tartışmalarıyla sınırlı değil. 1914–1919 yılları arasında Osmanlı İmparatorluğu’nun parçalanma süreci, savaşlar, acılar, insanların yaşadığı büyük kırılmalar da anlatıyor. Okur, kimi zaman roman kahramanlarının Amasya’daki gündelik yaşamına, kimi zaman Sarıkamış Harekatı’nın dondurucu gerçekliğine, kimi zaman da Sibirya’daki tutsaklık günlerine ve Rus Devrimi’ne tanıklık ediyor.
Kitapta Sarıkamış bölümleri özellikle insanın içine işliyor. Karın altında kalan ayak izlerini, donmuş yüzleri ve yarım kalmış hayatları düşünmeden edemiyorum. Binlerce insanın aç, susuz donarak ölmesi insanın yüreğine dokunuyor.
Romanın ilerleyen bölümlerinde Kuva-yı Milliye’nin doğuşu, Osmanlı’nın içeriden ve dışarıdan kuşatılması, savaşın insanların yaşamını nasıl parçaladığı ve bu ortamda Mustafa Kemal’in tarih sahnesine çıkışı anlatılıyor. Atatürk'ün düşünceleri üzerinden cehalete karşı bilimle mücadele, öfkeye kapılmadan toplumsal dönüşüm, millet olma düşüncesi, bunun getirdiği sorumluluk kitapta ana fikir olarak öne çıkıyor.
Ayrıca romanda dönemin siyasal fikir tartışmalarına da yer veriliyor. Örneğin, Galiyev, Doğu toplumlarının üretim ilişkilerinin ve sınıfsal yapısının Batı’dan farklı olduğunu savunuyor. Batı tipi devrim modellerinin doğrudan uygulanmasının sorun yaratacağını ileri sürüyor. Buna karşılık Mustafa Suphi, devrimin ertelenmesini yanlış buluyor ve sosyalist dönüşümün daha doğrudan ilerlemesi gerektiğini düşünüyor. Bolşeviklerin sömürgeler ve ulusal kurtuluş hareketlerine yaklaşımı da eleştirel biçimde tartışılıyor.
Kitabın temel izleği; kötülük, adaletsizlik ve toplumsal çöküş karşısında umudu, aklı, vicdanı ve insan sevgisini kaybetmeden mücadele etmektir. İnsan yaşamını kirleten cehalet, öfke ve zulme teslim olmak yerine; dayanışma, paylaşım, doğaya ve insana saygı, ahlaki olgunluk (“kamil insan” anlayışı), bilim ve aklın rehberliğinde direnmek gerektiği vurguluyor.
İnsan; intikamın değil adaletin; nefretin değil insanlığın; kör öfkenin değil bilinçli mücadelenin ışığında geleceği kuracaktır.
·
49 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.