"Irgat Siman" Üzerine...
Balkan coğrafyası, tarih boyunca imparatorlukların, inançların ve farklı aidiyetlerin amansız çarpışmalarına sahne olmuş; bu çarpışmaların en büyük bedelini ise daima "küçük insan" ödemiştir. 1961 Nobel Edebiyat Ödülü sahibi İvo Andriç'in üç uzun öyküsünü ve lirik notlarını barındıran Irgat Siman adlı eseri, tam da bu tarihsel fay hatlarında gezinen, insan psikolojisinin ve toplumsal dönüşümlerin haritasını çıkaran bir başyapıt. Andriç'in "vakanüvis" tavrının ardına gizlenmiş muazzam bir sosyolojik laboratuvarla karşılaşıyoruz.
Kitaba dair değerlendirmelerimi dört ana başlıkta toparlayabilirim:
Sosyalizme Göz Kırpan Bir Trajedi ve Osmanlı Hukukunun İronisi: Kitaba adını veren Irgat Siman novellası, sosyalist Yugoslavya'nın kuruluş yıllarına denk gelen yazım tarihiyle, alt sınıfların başkaldırısı üzerinden sosyalizme zarif bir selam çakıyor. 1878 Avusturya-Macaristan işgaliyle değişen hegemonya karşısında saf bir özgürlük umuduna kapılan kmet (ırgat) Siman'ın, kendi ağasına karşı başlattığı zamansız ve trajik isyanı okuyoruz. Ancak metinde çok daha çarpıcı bir ironi var. Andriç, bir yandan Osmanlı feodalitesini eleştirirken, diğer yandan Siman'ın ağzından Osmanlı yasalarının çağları aşan kapsayıcılığını istemeden de olsa itiraf ediyor: "Türk yasası bunca yıl önce gelmiş olmasına rağmen -orostopolluğa bak ki- sanki daha bu sabah benim için yazılmışa benziyor." Emperyal gücün rengi değişse de (Osmanlı'dan Avusturya'ya), hukukun ve mülkiyetin statükoyu nasıl koruduğunu gösteren kusursuz bir detay.
Jepa Köprüsü: Eserde yer alan Jepa Köprüsü, Andriç'in estetik felsefesinin zirvelerinden biri. Zindandan çıkan Vezir Yusuf'un memleketine yaptırdığı köprü üzerinden sanatın otonomisi, iktidarın geçiciliği ve "sessizliğin" gücü anlatılıyor. Bu öyküyü okurken, yazarın kendisine Nobel getiren o muazzam Drina Köprüsü romanının temellerini nasıl attığını, bu metnin adeta bir prototip işlevi gördüğünü çok net hissedebiliyorsunuz.
Anika Yaşarken: Derlemenin bir diğer öyküsü olan Anika Yaşarken, taşra ikiyüzlülüğünü, bastırılmış cinselliği ve ataerkil toplumun kendi yarattığı "femme fatale" figürü karşısındaki hezeyanını işliyor. Kadın doğasının ve başkaldırısının patriyarkal bir toplumda nasıl şeytanlaştırıldığını görmek adına feminizme ilgi duyanlar için kusursuz bir tarihsel/sosyolojik kayıt niteliğinde. Ancak edebi damak tadım ve kişisel okuma zevkim açısından kitaptaki diğer metinlerin gölgesinde kaldığını ve ilgimi çok fazla çekmediğini itiraf etmeliyim.
Ex Ponto: Varoluşsal Bir İçe Dönüş: Kitabın sonuna eklenen (Cem Yayınevi baskılarında yer alan) Sürgünden Notlar (Ex Ponto) bölümü ise tek kelimeyle sarsıcı. Andriç'in Birinci Dünya Savaşı sırasındaki hapishane ve sürgün yıllarını, tecridin getirdiği o ağır melankoliyi ve varoluşsal sancıları anlattığı bu lirik nesir kısmı, yazarın ruh dünyasına açılan tarifsiz bir pencere. Kitabın tartışmasız en etkileyici ve edebi hazzı en yüksek bölümlerinden biri.
Sonuç olarak;
İvo Andriç, Irgat Siman ile bizlere sadece sömürgeciliğin, feodalizmin veya Balkanların tarihini değil; insanın güçle, toplumla ve kendi içindeki karanlıkla olan ebedi savaşını sunuyor. Tarihin akışı içinde sesi yitip gidenlerin çığlığını duymak ve edebiyatın insan ruhunu nasıl zamansızlaştırdığına şahit olmak isteyen herkesin mutlaka okuması gereken, hacmi küçük ama felsefi ağırlığı olan bir eser.
Keyifli okumalar dilerim...
·
13 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.