Hür bir fikir eğitimi görmeyenlerle anlaşmak imkanı var mıdır? Onlar da hakikatin yüzde yüz zem ile yüzde yüz medhin belki de tam ortasında olduğunu bilmez değillerdir. Fakat eski zamanların kulluk ahlâkına esirdirler. Zem, yahut medih, iyilik yahut kötülük gördüğümüze göre, bu ikisini yapmakta, onların ahlâkına göre, haklısınız. Tarihe gerçeğin ne lüzumu var?..
Osmanlı tarihi, bu sebeple, bir yalan âlemi olmuştur. Yalan, Şark'ta ayıp değildir.
Falih Rıfkı, Cemal Paşa'yı suni, cansız uydurma bir kalıp gibi medih ve tasvir etmiyor. Onu zaafları ve meziyetleri ile gerçekten bir insan gibi karşımızda canlandırıyor. Her halde bu canlanış, eski Dördüncü Kumandanı için çok şereflidir.
İnkıraz ve kurtuluş gibi, bir milletin tarihinde ikisi bir asır içine pek az defa sığmış olan ve yalnız biri millî tarihin bir büyük faslı olan iki hadiseyi dört, beş yıl içinde görüp geçirmiş, en büyük acıyı ve en büyük Milli sevinci tatmış olanların hikayeleri okunmaya değer.