Evet o, kendi tabiriyle bir dervişti...Bir Şazeli Şeyhi’ne intisâb etmiş bir Sultan-Mürid’di...Fakat pısırık bir derviş değildi!... Oturduğu Yıldız Sarayı’ndan, Afrika içlerine, Hindlere, Çinlere kadar elini uzatıyor, siyasetini onlara götürüp, Batı emperyalizmiyle savaşıyordu. Onun dervişliği inzivada değil, aksiyondaydı.Bir Fransız Hocanın dediği gibi, “Bastonun ucunu Karadeniz’e sokardı; Akdeniz bulanırdı”...
Filozof Rıza Tevfik
Sultan Hamid’in Ruhaniyetinden İstimdat
“Tarihler ismini andığı zaman
Sana hak verecek, hey koca Sultan
Bizdik utanmadan iftira atan
Asrın en siyasi padişahına”
Mutasavvıf Celaleddin-i Rûmi’nin şu sözüne hayran kalmak faydalı olur:
“Kurtla köpeğin ruhları birbirinden ayrıdır.
Ancak, Allah yolundakilerin ruhları birdir.”