Peki, iyi ölüm nedir? 2021 yılında Lancet sistematik bir araştırma sonucunda iyi ölümün on bir "koşulunu" ortaya koydu:
"fiziksel ağrı ve şikâyetlerin giderilmesi; sağlık uzmanlarıyla etkin ve açık bir iletişim kurulması; kültürel ve spiritüel ritüellere
erişim; duygusal ve psikolojik sıkıntıların giderilmesi; hastanın tedavi ve karar verme sürecinde özerk olması; tercih edilen yerde
ölmek; yaşamın gereksiz yere uzatılmaması ya da 'doğal' ölüme izin verilmesi; kişinin son anlarında anlamlı etkileşimler kurması ve başkalarıyla ilişkilerini çözümlemek için ölümün anlam ve öneminin bilincinde olması; hastanın sevdiklerinden duygusal
destek görmesi; maddi zorluklar veya ölmek üzere olan kişinin 'yük' olduğu duygusu içinde olmaması ve son olarak da 'kişinin kendi yaşamına son verme hakkı."
Yas suçluluğu, mantığın sınırlarında gezinen ürpertici bir duygu: elimden gelenin en iyisi yaptım.... ama gerçekten öyle mi? Ya o seferinde veya o zaman?
Her şey üstünüze kaldığında, yavaş yavaş ve kendiliğinden, ne yapılacağı konusunda seçim yapan kişi de siz oluyorsunuz. Bazı hiyerarşiler düşündüğümüzden daha derine işlemiş oluyor, öyle ki ebeveyninin bakımını üstlenen yetişkin çocuk ve bakılan ebeveyn en küçük şeyden bile çekişme yaşayabilir. Rollerin tersine dönmesi, yatışmasını istediğimiz bir gerginlik yaratıyordu ister istemez.
Birbirimizin ağrısına ve acısına ne kadar yaklaşırsak yaklaşalım, ağrı yine de bir "muamma"dır. Empati bize karşımızdaki o başkası gibi hissedebileceğimizi öğretir kendi bedenimiz titrer, kendi başımız ağrır ve kendi gözlerimiz dolar. Ancak bu seyreltilmiş duygu, ağrı ve acıyı çeken insan ve ondan yayılan dalgaları hisseden kişi arasında bir mesafe ilan eder. "Bu şekilde, empati tam da üstesinden gelmeyi istediği farklılığı devam ettirmiş olur: empati bir 'dilek' olarak kalır, daha az güçlü olmasa da hayal edilen bir şeydir."
Annem güzellik için uğraşır, gündelik ve sıradan olanı sıra dışı hale
getirirdi: "Güzellik lüks değildir", der Saidiya Hartman, "daha ziyade sınırlı bir alanda imkân yaratmanın bir yoludur, var kalmak gibi radikal bir eylem, berbat olduğumuzu kabul etme, bilinen seyin biçim değiştirmesi." Annemin evindeki hiçbir şey süssüz değildi;
'aşırı süslü olmaya bir eğilim ve aşırıya olan sevgisi' ile zorlukları,
fırsata çevirirdi.