İnci Zadə
@Cincizade
"Finifugal"
Azərbaycan Tibb Universiteti
30 Temmuz 2002
466 okur puanı
Temmuz 2020 tarihinde katıldı
Şu anda okuduğu kitap
Fevral ayının ən böyük aldanışı, ən məyusedici mütaliəsi oldu "Tənha". Nə yalan deyim, divara baxıb tənhalıq haqqında düşünməyə bu əsəri oxuyub bitirməyə çalışdığım vaxtı sərf etsə idim, daha çox zövq ala bilərdim.
İnsanın insan olmayana sevgisində anlam tapmayan, oğlunu balaca yaşlarda Amerikaya göndərdiyi üçün borcunu yerinə yetirdiyini sayıb özünü "yaxşı ata" sayan, illər sonra aralarında baş verə biləcək görüşü ötüşdürüləcək hadisə, üstündən atılacaq bir yük kimi görən bu sevgisiz adamı heç cür sevə bilmədim.
Strindberq səmimi deyil. Hətta bir az cəsarətli olsam, qorxaq olduğunu da deyə bilərəm. Yaşadıqlarına yaradıcı yanaşır, amma Verhulst, Ditlevsen, Ernaux kimi yaradıcılıqla reallıq arasındakı sərhədi qorumağı bacarmır. Sıxıcı, usandırıcıdır. Cümlələrindən toy məclislərində "şair" deyə tanınan 50-60 yaşlı dayıların illər sonra çap etdirməyə qərar verdiyi şeir toplusunun qoxusu gəlir.
Monoton bir əsər olacağını təxmin etmişdim, belə bir ada sahib avtobioqrafiyadan əyləncəli bir süjet gözləmək absurd olardı. Amma baş obrazın daxili aləmi bu qədər adi, maraqsız və özü ilə təzadlı olanda, hələ yuxarıdakı səbəblərdən ona qarşı antipatiyanız da yaranıbsa, özü haqda yüksək düşüncələrdə olduğu abzasları oxumaq əməlli-başlı zülm olur. Buna görə də avtobioqrafiya yazmağa hədsiz sevgisini nəzərə alsaq, Strindberqlə yollarımızın bir daha kəsişəcəyini düşünmürəm.
Bu arada kitabı bəyənməsəm də, qeyd etməsəm olmaz - tərcümə və redaktə kifayət qədər uğurlu idi. Hətta bu nüansın kitaba sonadək dözmə səbəbim olduğunu deyə bilərəm.
Reklam
"...çünki biz ölərkən səssiz qala bilməzlər."
Uzun bir fasilədən sonra Çimamanda Nqozi Adiçi ilə "Yükselen Güneşin Ülkesinde" (Doğan Kitap) kitabında görüşdük. Yazıçı bizə ömrü cəmi üç il çəkən, amma qısamüddətli varlığı ilə bir çox insanın həyatını birdəfəlik dəyişdirən bir addan bəhs edir: Biafra.
Biafra Respublikası.
Biafra Müharibəsi.
Tarixi məqamlara mümkün olduğu qədər tərəfsiz yanaşmağa çalışan və əksərən də buna nail olan yazıçı, mənə görə, ən böyük uğurunu yaratdığı obrazlarla qazanıb.
Belə ki, kitabdakı əsas və köməkçi obrazların heç birini sevməyi bacarmadım (ki bu, nadirən olur), halbuki ilk təəssüratım fərqli idi. Hamısının məni narahat edən, görməzdən gələ bilməyəcəyim qüsurları vardı. Çimamanda xanım heç birinə mərhəmət etməyib, insan təbiətini bütün vəhşiliyi, iyrəncliyi, eqoistliyi ilə ortaya qoyub. Amma buna baxmayaraq, hər biri üçün elə kiçik anlar vardı ki, fərqində olmadan özümü onların yerində hiss edir, dərindən empatiya qura bilirdim. Bəzilərinin xətaları, bəzilərinin qorxuları, bəzilərininsə cəsarəti tanış idi.
"...nə zaman göy gurultusu eşitsə, yeni bir hava hücumu sanıb diksinərdi."
Adiçinin qələmini sevirəm. Bu kitabını da ümumilikdə bəyəndim. "Amerikanah" ilə bənzər cəhətləri az deyildi, xüsusən də iqboları, İqbo dilini yenidən tanımaq maraqlı idi. Amma yenə də bir "Amerikanah" deyildi, onun məndə yeri hər zaman bambaşqa olacaq.
"Hər şey qaydasındadır, mister Stivens?"
Stivens mükəmməl eşikağasıdır, lap mister Marşal ilə mister Leyn kimi. Göstərdiyi xidmətdə əsla tərəddüd hissinə qapılmayan, özünü fırlanan böyük bir çarxın bir parçası kimi görməkdən şərəf duyan bu adam sadəcə həqiqi peşəkarların sahib ola biləcəyi "qeyrət" anlayışının şərtlərini ödəmək üçün həyatındakı hər şeydən və başda özü olmaqla, hər kəsdən üz döndərməyə hazırdır.
Bəhsi keçən "qeyrət" olduqca mürəkkəb qavramdır, ancaq onu Stivensin dilindən tək bir ifadə ilə anlatmalı olsaq, əsas prinsipi "heç kimin yanında soyunmamaq"dır. İdeal eşikağası heç vaxt başqalarının yanında öz aləmində olmamalıdır, sadəcə özü ilə tək qaldıqda belə bir sərbəstliyə haqqı çata bilər.
Buna görə də əsər boyunca Stivens bir an olsun bizi gözardı etmir və əynindəki "mükəmməl eşikağası" paltarını heç bir şəkildə çıxarmır. Həyatının dönüş nöqtələrini anlatdığı anlarda belə, hisslərini qarşımıza çılpaq şəkildə sərməkdən çəkinir, əvəzində son ana kimi öz prinsiplərinə bərk-bərk bürünür.
Əvvəllərdə baş obrazın təfərrüat bolluğu ilə gerçək düşüncələrini - özünü gizləməsi qıcıqlandırıcı ikən (ən azından mənə elə gəlmişdi) əsəri oxuduqca biz bu kiçik detalların böyük bir mənzərəyə hazırlıq olduğunu anlamağa başlayırıq.
Stivens bizə bir səyahətdən bəhs edir - başqa şəhərə işgüzar məqsəd daşıyan bir səyahət. Lakin hekayə irəlilədikcə bunun daha çox Stivensin daxili aləminə, yaşadıqları və yaşaya bilmədiklərinə səyahət olduğunun fərqinə varır və onun israrla özünü bizə qarşı müdafiə edərək təsəlli tapma cəhdini kədərli bir təbəssümlə izləyirik.
Stivensin öz eşikağası həyatında qalibiyyət adlandırdığı bir neçə məqam var. O, ölüm ayağında atasının yanında olmaq əvəzinə işini seçir, həyatına rəng qata biləcək yeganə insanın gedişinə mane olmaq əvəzinə işini seçir, ağasının səhvinin fərqinə vardığı
"Mən canavar deyiləm, siz canavarsınız."
Nə vaxtsa bir uşaq kitabına rəy yazdığımı xatırlamıram. Güman ki, onları ancaq uşaqkən oxuduğum və həmin vaxt fikirlərimi paylaşacağım məhdud bir çevrəm olduğu üçün. Həm də o yaşlarda kitablar mənim üçün, əsasən, başqa dünyalara açılan qapı, ən ucuz (bəzənsə pulsuz) səyahət gəmisi idi. Onlar haqqında tənqidim olacaqdısa da,"sıxıcı" və "maraqlı" kəlmələrindən artıq söz bazasına ehtiyac duymazdım, hansı şəkildə dəyərləndirəcəyim isə ilk qapının ardınca neçə qapı açmalı olacağımdan, gəminin yanacağının məni nə qədər uzağa aparacağından asılı idi.
İki söz yetərdi. Maraqlı, ya da sıxıcı. Qalanı hisslər idi.
Çünki uşaqkən sözləri bir kənara qoyub emosiyalara fokuslandığımız anlar daha çox olardı, nəinki böyüyəndə.
İndi isə biz böyüklərin dünyasında yaşayır, böyüklərin dilində danışırıq.
Yaşımız artdıqca hisslərimizi sözlərimizin arxasında gizlətməyi öyrənirik.
Tənhalığı və sevməməyi, daş ürəkli, polad ürəkli olmağı öyrənirik.
Rəqabəti, birləşmək əvəzinə ayrılmağı, öndə olanın ayağını çəkməyi öyrənirik.
Kefimiz pozulmasın deyə lal, kar və kor olmağı, təbiətimizdəki eqoistliyi öyrənirik.
İstəməyi, istəməyi və yenə istəməyi, nəticələr ürəyimizcə olmadıqda isə ikiüzlü olmağı öyrənirik.
Sonra isə Magnason adlı bir yazıçı gəlir və sadəcə bir saqa vasitəsilə bütün bu öyrəndiklərimizi alt-üst edir. Uşaqların güldüyü situasiyaların bizim yetkin həyatımızdan səhnələr olduğunu göstərir, onların obrazlara qaşlarını çatdığı hissələrdə eyni səhvləri etmiş bizlərin xəcalətdən yanağını qızardır.
Əgər bu kitabın bir uşaq kitabı olduğu qənaətindəsinizsə, şübhəsiz, yanılmırsınız. "Mavi planetin hekayəsi" klassik bir uşaq kitabının bütün təməl xüsusiyyətlərini özündə birləşdirir. Ancaq sadəcə bir uşaq kitabı olduğunu düşünürsünüzsə... Hə, bax bu məqamda dayanmalıyıq. Bu kitabda baş
Xoş gördük, Lispector... Əlvida, Lispector...
İlahi, elə yordu ki bu kitab məni... Keçən ilin sonlarından başlamışdım, heç cür bitmək bilmirdi. 176 səhifəlik monoloq, özü də "Gənc Verterin Əzabları"ndan sonra... Bərbad deyildi, əksinə, Lispector'un bədii təsvir və ifadə vasitələrindən istifadə şəkli olduqca qəşəng, söz seçimləri isə çox incə idi. Amma elə bu ədəbi ustalıq tez-tez diqqətimi yayındırır, məni hər səhifənin sonuna çatanda ən başa qayıtmağa vadar edirdi ki, indi gəldiyim nöqtəyə necə gəldiyimi, hansı hissədə mövzunun şaxə verdiyini kənardan müşahidə edə, özümə bir xülasə çıxara bilim.
Mənə elə gəlir ki, yazıçının ən böyük uğuru baş obrazı necə varsa, oxucuya o şəkildə də ötürə bilməsidir. Joana bizim qarşımıza nə edəcəyini bilməyən bir qız olaraq çıxır, nə edəcəyini bilməyən bir qadın olaraq da vidalaşır. Onu tanıya bilmirlər, tanıyanlarsa geri çəkilir, kimsə onu öz yalnızlığından qoparmağa qadir deyil, heç özü də.
Kitabın sonlarına doğru yazıçının bu təsvirinin çox dəqiq, zalımlıq dərəcəsində dürüst bir təsvir olduğunu, o "kimsə"lərə sadəcə kitabın daxilindəkilərin yox, özüm də daxil olmaqla, həmçinin xaricindəkilərin aid olduğunu gördüm. Joana'nın düşüncələrinə, ən məhrəm xatirələrinə girməyimə baxmayaraq onu istədiyim və istədiyi şəkildə anlaya bilmədim. Hər səhifəni başdan oxuma səbəbim onu başa düşmə arzusu idi, ya da ehtiyac, ya da nəyisə qaçırdığıma dair bir inanc. Amma hər kəs kimi, elə Joana'nın özü kimi mən də uğursuz oldum, bir yerdən sonra yoruldum, bitməsini istədim, hər yeni monoloqda səbirsizliklə içimi çəkməyə başladım.
Bu nöqtədə qarşıma çıxan həmin o təsvir bütün əsər boyu axtardığım aydınlanmanı yaşatdı mənə. Başqa birini anlamağa çalışmaqdan yorulmaq öz-özünün üstündə baş sındırmağın gətirdiyi bezginlikdən daha tükədici ola bilməz, deyil də. Joana'nın ən qüvvətli duyğusuna sahib
Reklam