Yazar, nefsin dilinden bir Allah dostunun (Aziz Mahmut Hüdayi) hayatını; Allah’ı sevmek uğrunda dünyayı adım adım nasıl terk ettiğini ve nefsin her aşamasında nasıl sıkıntılar çektiğini çok güzel bir şekilde anlatmış.
1. Nefs-i Emmare (Kötülüğü Emreden)
Kötülüğü emreden, kötü olanı yapmayı isteyen nefis demektir. Nefsin en aşağıda olan mertebesidir. Esasında kâfirlerin, müşriklerin, münafıkların ve fâsıkların nefisleridir. Lakin nefs-i emmâre herkeste az ya da çok mutlaka bulunur. İnsanı en güçsüz olduğu, savunmazsız bulunduğu anlarda yakalar. Kibir, nefret, cimrilik, öfke, şehvet, yalan gibi hisler işte onun açık tehditleridir.
2. Nefs-i Levvame (Kendini Kınayan)
Levvâme nefis sahipleri bilse de bilmeyenlerdir. Lakin fark edebilenlerdir. Yani nefsin onlara emrettikleri kötü işleri bilirler. Ama yine de her an nefsin hilelerine kanabilirler. İşte o vakit cennet nimetleri ya da cehennem korkusundan dolayı yani nefisleri için ibadet ederler.
3. Nefs-i Mülhime (İlham Eden)
Mülhime nefse ulaşan kişide; ilim, doğruluk, tevazu, cömertlik, sabır ve şükür gibi hâller görünür. Bu nefs için, müminlerden âlim olanların nefsidir, denilmiştir.
Mülhime nefs, nefsin fısıltılarından kurtuluşun tam sınırında yer almıştır. Bu nedenle levvame nefse düşme tehlikesi de vardır.
4. Nefs-i Mutmainne (Tatmin Olan)
İçi rahat, şüpheleri kalmamış, hakikati anlayarak tatmine ulaşmış nefs demektir. Allah'tan aldığı ilhamlarla gönül ferahlığına ermiştir. Her şeyin Allah'tan olduğuna kanaat getirmiştir. Emmâre Nefs'in sıfatları olan şirk, zulüm, küfür, yalancılık, şehvetperestlik, nefis arzusunu tanrı edinme, alaycılık, kibir, cimrilik, haset, kıskançlık, ihanet, öfke gibi kötü sıfatları tamamıyla terk etmiştir. İmanı yücelmiş ve takva ahlâkına bürünmüştür.
Mutmainne nefsin sıfatları ise; amel ve