Bugünkü dünya haritasını tanıtan kültür dünyası İslâm kültür dünyasıdır, diyorum... fakat Müslümanların coğrafya sahasında dünya haritasını yapma hususunda bu kadar ileri gittikleri bilgisi maalesef bugüne kadar müdafaa edilmiş değildir.
Usturlap, Yunanlıların kesfettiği bir alettir. Ama Yunanlıların kesfettikleri alet çok basit bir aletti. Müslümanlar onu miladi 8. yüzyılda tanıdılar, geliştirdiler, öyle bir hâle getirdiler ki bu alette 28 astronomik ödev başarılıyor. Bu 10. yüzyıldan itibaren Avrupalılara intikal etti. Avrupalılar 16. yüzyıla kadar şekil bakımından güzel usturlaplar icat ettiler. Fakat astronomik hizmet bakımından Müslümanların yaptığı usturlapların düzeyine Avrupa'da hiçbir zaman ulaşılamadı. Müslümanlar usturlapla zamanı, güneşin yüksekliğini gözlemeye, güneșin hangi noktadan doğduğunu, battğını ölçmeye çalışırlardı. Bununla mesafeleri ölçersiniz, saat gibi kullanırsınız.
Evet... Halife Me'mun bir harita yapmaları ve dünyanın büyüklüğünü tespit edebilmeleri için 70 kadar coğrafyacı ve matematikçiyi görevlendirdi. Bağdat'ta ve Şam'da gözlemevi kuruldu. Gözlemler yolu ile öncekilerden daha kesin ölçümlere ulaşmayı hedeflediler. Dolayısıyla Me'mun astronomi tarihinde gerçek anlamda gözlemevi kuran ilk kişidir. Halifenin görevlendirdiği astronomlar bir derecelik boylam uzunluğunu tespit etmeye çalıștı. Suriye ve Irak ovalarında ölçümler yaptılar ve bir derecelik boylam uzunluğunun 56 2/3 ve 57 mil arasında olduğunu tespit ettiler. Bu, bugünkü ölçüm değerlerine çok yakın bir değer olarak kabul ediliyor. Büyük astronomi tarihçisi Carlo Alfonso Nallino "bu ölçümün bilimsel ilk ciddi yeryüzü ölçümü" olduğunu bundan yüz yıl kadar önce belirtmişti.