Geç Roma İmparatorluğu’nda özellikle MS 3.-5. yüzyıllar arasında çok ciddi gelir uçurumu oluşuyor.
Başta Roma sistemi şöyleydi:
Fetih var
Yeni toprak var
Köle akışı var
Küçük çiftçi ayakta
Ordu maaş dağıtıyor
Vatandaşlık yükselme hissi veriyor
Ama zamanla sistem doyuyor.
Büyük toprak sahipleri yani “latifundia” aristokrasisi:
küçük çiftçilerin topraklarını yutuyor,
üretimi tekelleştiriyor,
vergiden kaçıyor,
siyaseti satın alıyor.
Küçük üretici ne oluyor? Borçlanıyor. Toprağını kaybediyor. Şehre göç ediyor.
Roma’nın dev şehirlerinde milyonlarca insan:
çalışıyor,
ağır iş yapıyor,
ama mülk sahibi olamıyor.
Devlet bu insanları sakin tutmak için: “bread and circuses” yani “ekmek ve gösteri” politikası uyguluyor.
Bedava tahıl + arenalar + gladyatör oyunları.Bu çok kritik bir kavramdır: Toplum refahla değil, dikkat dağıtmayla yönetilmeye başlanıyor
Bir başka kırılma: Paranın değeri düşüyor.
İmparatorlar savaş finansmanı için gümüş sikkelerin içindeki değerli metal oranını azaltıyor. Yani antik çağ enflasyonu.
Sonuç?
Maaş eriyor
Fiyatlar artıyor
Vergi yükseliyor
Halk fakirleşiyor
Roma tarihçisi Ammianus Marcellinus şunu anlatır: elitler lüks içinde, halk borçlu, insanlar eğlence bağımlısı,devlet aşırı bürokratik, gençler geleceğe inanmıyor.