Muallim Cevdet, Evlâd-ı Fâtihan'dan olup bugün Sırbistan'ın büyük şehirlerinden, Tanzimat döneminde ise Osmanlı eğitim ve kültür merkezleri arasında önde gelen Niş'te, 7 Mayıs 1883'te dünyaya gelmiştir. Büyük bir çiftliğe sahip olan ailesi aynı zamanda ilim ve irfan hayatıyla da yakından irtibatlıdır. Dedesi Şeyh Said Efendi, çağının meşhur ve saygın âlimlerinden ve hattatlarından olup Ahmed Midhat Efendi'ye hocalık yapacak düzeyde engin bilgi ve irfan sahibidir. Türk tarihinin en büyük felaketlerinden biri olan 93 Harbi (1877-78 Osmanlı-Rus Savaşı) ile birlikte mutlu, mesut günler geride kalmış ve Balkanlar, Müslüman Türkler için gözyaşı ve elemin ıstırap mahalli haline gelmiştir. Cevdet'in "büyük hicret" dediği sürgün neticesinde, pek çok aile İstanbul'un doğusuna geçerek canını kurtarmıştır. Bu süreçte Cevdet'in ailesi de Bolu'ya yerleşen muhacirler arasında yer almıştır.