Kirsanov kendisine insanların iki durumda mantıklarını yitirdiklerini
söyledi, ama boşuna: İnsanlar ya aşırı öfkeye kapıldıkları, bir anlık parlama anlarında; yada özgürlükleri ellerinden alındığında ne yapacaklarını şaşırıyorlardı.
Başkalarını aldatmada ulaştığı yetkinliği, kendisinin aldatılmasına zırh yapabilmiş insanlar pek azdır. Ama yalnızca yüreklerinin temiz olmasıyla bu tehlikeden kendilerini korumuş insanlar pek çoktur.
Dünyanın tüm ünlü üçkâğıtçıları, dolandırıcıları, madrabazları tanıklık
ederler ki: eğer bir parça sağduyusu ve yaşam deneyimi varsa, namuslu, dürüst bir insanı aldatmaktan daha zor birşey yoktur. Aptal olmayan dürüst insanları yalnız başlarınayken dünyada kandıramazsınız. Gelgelelim bunların da bir başka yönde zayıflıkları vardır: Bu da,
bu insanların topluluk halindeyken kandırılabilmeleridir. Madrabaz,
bu insanları tek başlarınayken kafesleyemez, ama toplıuluk halinde
oldular mıydı, buyrun, her türlü kafesleme operasyonu için emirlerinize
hazırdırlar. Öte yandan kafeslenme konusunda tek başlarınayken zayıf
olan madrabazlar, topluluk halindeyken asla yakayı ele vermezler.
Dünya tarihinin tüm gizi kanımca buradadır.
Yalnız birşey var Veroçka: kötüler çeşit çeşittir. Kimi kötü, dünyanın kötüye gitmesini ister, kimi kötü ise iyiye gitmesini; çünkü böylesi onların çıkarınadır. Anneni alalım, örneğin: senin
okumuş, aydın bir kız olman onun çıkarınaydı. Verdiğin özel derslerin paralarını cebine indiriyordu, bir. İkincisi ve daha önemlisi de senin
kendisine zengin bir damat getirmeni istiyordu, bunun için de senin okumuş olman gerekiyordu. Gördüğün gibi düşünceleri kötüydü, ama bu
kötü düşüncelerden insanlar için yararlı şeyler çıktı. Örneğin sen çıktın! Başka kötüler içinse durum farklıdır. Eğer Anna Petrovna senin annen
olsaydı, sanıyor musun ki seni okutur, aydın bir insan yapar, iyilik nedir bilmeni, onu sevmeni sağlardı? Hayır! Senin iyi ve güzel herhangi bir şey öğrenmene olanak tanımaz, seni bir bebek gibi yetiştirirdi. Öyle analara bebek gibi kızlar gereklidir, çünkü onların kendileri bebektir ve işleri güçleri bebeklerle bebek oynamaktır. Senin annene gelince, evet, kötü bir insan, ama insan! Ve bu insana senin de insan olman gerekliydi,
bebek olman değil. Görüyor musun, kötüler nasıl çeşit çeşit olabiliyormuş?