Ali Şeriati’nin “Bilinç ve Eşekleştirme” adlı eseri, başlığından itibaren okuyucusunu sarsan, alışıldık düşünce kalıplarını parçalamaya çalışan bir kitap. Şeriati bu kısa ama yoğun metninde, dinin ve bilincin nasıl araçsallaştırıldığını, halkın nasıl sistemli bir şekilde düşünmeyen, sorgulamayan, itaatkâr bireyler haline getirildiğini sert ve yer yer provokatif bir üslupla ortaya koyuyor.
Kitabın Ana Teması:
Şeriati’nin temel meselesi şudur: İnsanı insan yapan şey bilinçtir. Ancak egemen sistemler, bu bilinci tehlikeli bulur. Çünkü bilinç, sorgular; eşitlik ister; adaleti talep eder. Bu yüzden sistemin ilk görevi, insanı bilinçten koparıp onu “eşekleştirmektir.” Yani kendi kaderine razı, düşünmeyen, sadece tüketen ve itaat eden bir canlıya dönüştürmek. Hatta bunları yaparken kendisini ilerici ve özgür olarak görmesidir.
Dine Eleştiri Değil, Dinin Araçsallaştırılmasına Eleştiri:
Şeriati dine değil, dinin bir “uyuşturucu” gibi kullanılmasına karşıdır. Kitapta özellikle afyon benzetmesiyle Marx’a gönderme yaparak, İslam’ın da tıpkı Hristiyanlık gibi zamanla egemenlerin halkı bastırmak için kullandığı bir araç haline getirildiğini söyler. Fakat ona göre bu, dinin değil; onu kullananların suçudur. Gerçek din, devrimcidir, özgürlükçüdür ve bilinç kazandırır.
Toplumsal Boyut:
Şeriati’nin metni sadece bireysel değil, toplumsal bir sorgulama da içeriyor. Bilinçsiz toplumların neden sürekli sömürüldüğünü, kandırıldığını ve aynı hataları tekrar tekrar yaşadığını gözler önüne seriyor. Eşekleştirme, yalnızca eğitimsizlik değil; aynı zamanda yanlış eğitim, sahte ilahiyat, medya propagandası ve tüketim kültürüyle beslenen bir sistem olarak tarif ediliyor.
Üslup ve Etki:
Şeriati’nin dili oldukça net, vurucu ve zaman zaman da kışkırtıcı. Okuyucuyu rahatsız etmeyi hedefliyor