En az bildiğimiz şeyler tanrılaşmaya en elverişli olanlardır. Onun içindir ki Yunanlıların, biz insanları tanrılaştırmalarına bir türlü akıl erdiremem. Ben kendi hesabıma yılana,
köpeğe, öküze tapanları daha mâkul görüyorum; çünkü onların tabiatlarını daha az biliyoruz. Onlara hayalimizle istediğimiz gibi değerler, biçimler, görülmedik kudretler vermek
daha fazla hakkımızdır. Bizim yaradılışımızın ne kadar eksikleri olduğunu biliyoruz; tanrıları bize benzer tasarlamak,
onları bizim gibi arzuları, öfkeleri, kinleri, karıları, hazları,
ölümleri, mezarları olan birer varlık olarak düşünmek insan
düşüncesinin bir sarhoşluk zamanına rastlamış olsa gerektir.
İnsanın, mümkünse karısı, çocuğu, parası ve hele sağlığı
olmalı, ama saadetini yalnız bunlara bağlamamalı. Kendimize dükkânın arkasında, yalnız bizim için bağımsız bir köşe
ayırıp orada gerçek özgürlüğümüzü, kendi sultanlığımızı kurmalıyız. Orada, yabancı hiçbir konuğa yer vermeksizin
kendi kendimizle her gün baş başa verip dertleşmeliyiz; karımız, çocuğumuz, servetimiz, adamlarımız yokmuş gibi konuşup gülmeliyiz. Öyle ki, hepsini kaybetmek felaketine uğrayınca onlarsız yaşamak bizim için yeni bir şey olmasın.
Kendi içine çevrilebilen bir ruhumuz var; kendi kendine yoldaş olabilir; kendi kendisiyle, çekiş dövüş, alışveriş edebilir.
Yalnız kalınca sıkılır, ne yapacağımızı bilmez oluruz diye
korkmamalıyız:
In solis sis tibi turba locis
İssız yerlerde kendin için bir alem ol
Tibullus
Kötülüğümüz içimizde bizim; içimizse kurtulamıyor kendi kendisinden.
In culpa est animus qui se non effugit unquam.
Ruhun derdi içinde ve kaçamaz kendi kendinden.
Horatius
İnsan önce içindeki sıkıntıyı dağıtmazsa yer değiştirmek
daha fazla bunaltır onu: Nasıl ki yerine oturmuş yükler daha az engel olur geminin gidişine. Bir hastaya iyilikten çok
kötülük edersiniz yerini değiştirmekle. Hastalığı azdırırsınız
kımıldatmakla, nasıl ki kazıklar daha derine gidip sağlamlaşır sarsıp sallamakla. Onun için kalabalıktan kaçmak yetmez, bir yerden başka bir yere gitmekle iş bitmez: İçimizdeki kalabalık hallerimizden kurtulmamız, kendimizi kendimizden koparmamız gerek.
Quid terras alio calentes
Sole mutamus? patria quis exul
Se quoque fugit?
Niçin başka güneş başka toprak ararsın?
Yurdundan kaçmakla kendinden kaçar mısın?
Horatius