BİR İNSANLIK DRAMI: KÂTİP BARTLEBY
"Ah saadet ışıkla kurlaşır, biz dünyayı bahtiyar farz ederiz. Oysa sefalet öyle uzakta saklanır ki, biz sefilliğin olmadığını zannederiz."
Aykırı karakter Bartleby’in hikâyesini bitirdiğimde ciddi anlamda oturup düşündüm. Özellikle kitabın sonunda yazar Herman Melville tüm okuyucuları oturup düşündürtmeye çağırıyor sanki. Peki, kimdir Kâtip Bartleby?
Bartleby hayatı bize tercihlerle sunuyor. Ve biz bu ilginç, bir o kadar da acıklı ve düşündürücü hikâyeyi hukuk bürosu sahibi hakimden dinliyoruz. Bürosunda çalışacak dördüncü kâtiptir Bartleby. İlk zamanlarda her şey normal görünür. Diğer çalışan üç kâtibinde kendine özgü bireysel farklılıkları olsa da hiçbiri Bartleby’in eline su dökemez.
Peki, insanlar arasında bir hayatı ya da bir insanı ilginç kılan nedir? Eğer siz toplumun gördüğü kurallar ya da hareketlerin dışına çıkarsanız, toplum için ilginçleşir ve ötekileştirilirsiniz. Toplumda beklenen davranışlar vardır. (Kitaba uygun olsun diye örneği seçiyorum) Mesela çalıştığımız büroda amir bizden bir rica ya da bir emir de bulunursa onu yapmak zorundayız? Ama gerçekten zorunda mıyız? Görünüşe göre değiliz. Çünkü Bartleby daha işinin üçüncü gününde amiri gelip evrakları karşılaştırması gerektiğini söylediğinde, onun cevabı, “Yapmamayı tercih ederim,” oluyor. İşte bu kitap bir şeyi yapmayı tercih etmek ve tercih etmemek konusunu irdelerken, aynı zamanda bize şunu da sunuyor: Toplumdan bağımsız değilsin, toplumun kurallarını inkar edersen, sıra dışı davranışlar sergilersen ötekileştirilirsin.
Büro amiri hâkim çok vicdanlı, aynı zamanda sakin, merhametli ve anlayışlı bir adamdır. Bartleby’in redetme davranışını en başta tuhaf bulur. Şaşırır aynı zamanda. Düşünün bir işe girip çalışmaya başlıyorsunuz ama daha üçüncü gününde verilen işleri yapmamayı tercih ediyorsunuz? İnsanı vururlar. Ama hâkim bunu yapmıyor. O daha çok bu durumu anlamaya ve Bartleby’in neden tercih etmemeyi seçtiğini öğrenmeye çalışır. Kitapta bu hikâye etrafında şekillenir.
Fakat bir kâtip olarak Bartleby yazmamayı da tercih ettiği zaman hâkimin de artık sabrını taşırır. Ama neden? Bartleby neden redediyor? Neden yapmamayı tercih ediyor? Bir şeyi mi temsil ediyor, yoksa bir duruma baş mı kaldırıyor? Nitekim Albert Camus Baş Kaldıran İnsan kitabında, “Başkaldıran insan ‘hayır’ diyen insandır,” diyor. Ama Bartleby neye ya da kime baş kaldırıyor?
“Bedenine yardım edebilirdim ama ona ısdırap veren bedeni değildi, ıstırap çeken ruhuydu. Ve ben ruhuna erişemezdim.”
Kâtibin de acı çeken ruhudur ama biz bunu kitabın sonuna kadar anlayamıyoruz. Aslında kitabın sonunda bile yazar çok ustaca davranıp birçok düşünceyi okura bırakmıştır. Okumanız bitse de kitap bitmiyor, zihninizde dolanıp duruyor.
Kâtip Bartleby gerçekten çok güçlü bir karakter. Yazıldığı dönemden sonra birçok yazarın ve sanatçının da hayatını etkileyecektir. Nitekim Enrique Vila-Matas Bartleby ve Şürekâsı kitabında bu durumu detaylıca irdelemiştir.
Kâtip Bartleby yazmamayı tercih etmeye başladığında olaylarda değişir. Kitabın büyüsünü kaçırmamak için buralara değinmiyorum ama bir insanın hikâyesi onun her şeyidir. Hatta biz insanlar hikâyelerden oluşmuyor muyuz? Kendi kişisel tarihimizi ele aldığımızda hikâyelerle doludur. Bu hikâye ister vasat olsun isterse ilginç olsun bizi oluştururlar. Bizi biz yaparlar. Peki, Kâtip Bartleby’in hikâyesi nedir? Ne yazık ki bunu bilmiyoruz. Belki Herman Melville de bilmiyordu. Ya da bilerek okuyucudan gizlemiştir. Bilmiyorum. Ama her ne olursa olsun, acıdır insanı en çok değiştiren. Çok güçlü bir acıdır insana yaşamamayı tercih ettiren. Ve en büyük acılar insandan insana verilir. Çünkü insandaki Tanrı inancı ona doğal yollardan gelen acılara direnmesini sağlar. Kimse deprem ya da yangın geçirdiği için intihar etmez mesela. Ya da bu durum çok azdır. Genelde taktiri ilahi denilip kabullenilir. Ama bir insandan gelen acı böyle değildir. O acı sizin kimliğinizi değiştirebilir, hikâyenizi çok farklı bir yöne çekebilir ve sizi olduğunuzdan çok farklı bir insana dönüştürebilir. Bana öyle geliyor ki Kâtip Bartleby’nin de böylesine güçlü bir acısı vardı.
·
270 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.