“Demiryolundan Petrole Chester Projesi (1908 - 1923)” Osmanlı’nın son yıllarındaki yöneticilerin ve Cumhuriyet’i kuran kadroların yabancı sermayeye yaklaşımlarını hem demiryolları hem de Chester Projesi özelinde detaylı örnekleyen kurgusal olmayan bir tarih kitabı. Kitap büyük ölçüde Dr. Bülent Bilmez’in (o zamanki adıyla Bilmez Bülent Can’ın) Berlin Humboldt Üniversitesi’ne sunduğu doktora tezinin Türkçe çevirisinden oluşuyor.
Amerikalı Amiral Colby Mitchell Chester tarafından ilk 1908’de ortaya atılıp zaman içerisinde değişen Chester Projesi Temmuz 1923'te TBMM'ce onaylandığı zaman Anadolu’nun önemli bir bölümünde ve Mezopotamya’da demiryolları inşa ve işletmesini, bu demiryolu hatlarının 40 km’lik çevresinde yer alan topraklarda yeraltı kaynaklarının çıkarılıp satılma hakkını ve liman(lar) inşa edilip işletilmesi imtiyazlarını içeriyormuş.
Kitabın (doktora tezinin) amacı üzerinde durduğu konuyu istenen açılardan kapsamlı ve detaylı olarak incelemek olduğundan kitap pek kolay okunan bir kitap değil. Bu yüzden baştan sona okunmasını ancak konuyla yakından ilgili olup doktora tezi okumaktan gücenmeyenlere tavsiye edebilirim. Okunmasının zorluğu dışında kitapla (ya da aslını görmemiş olsam da kısmen doktora tezinin kendisiyle) ilgili bir tane olumlu iki tane de olumsuz gözlemim var.
Olumlu gözlemim Osmanlı’nın son 20-30 yılındaki yöneticilerinin ve T.C.’yi kuran kadroların yabancı sermayeye yaklaşımlarının demiryolları ve Chester Projesi özelinde ve T.C. resmi tarih yazılarındaki veya (kimisi mecburen) Atatürk hayranı tarihçi ya da araştırmacıların tezlerindekilerden farklı bir gözle ve titizlikle ve düzgün kaynak göstererek incelenmesi. Eğer Chester Projesi de ilginizi çekiyorsa kitap okunmaya değebilir.
Olumsuz gözlemlerimin birincisi kitabın “Kuramsal ve Kavramsal Çerçeve” başlıklı ilk bölümünün eğreti durması. Bu bölümde detaylandırılıp ortaya atılan ve bölümün, ve ilk başta görünürde kitabın da, anafikri olan Avrupamerkezci-Modern Standardizasyon kavramı önemli bir tarihsel teori olarak ileri sürülse de Chester Projesi dışında başka tarihi olaylarla örneklenip desteklenmediği için inandırıcı ve açıklayıcı olmaktan uzak kalıp bir hipotez olmanın ötesine geçemiyor.
İkincisiyse onuncu ve son bölüm olan Sonuç bölümünde Atatürk dahil Cumhuriyet’i kuran kadroların yabancı (ve hatta yerli) sermayeye yaklaşımları nedeniyle aslında emperyalizme hizmet ettikleri iddiası ve bunun ortaya atılış biçimi. Dr. Bilmez yerli ya da yabancı düşünür ve araştırmacıları anti-emperyalizmin tanımlarının birbirlerinden epey farklı ve hatta kendi içlerinde tutarsız olduğunu haklı olarak iddia ederken maalesef kendisi de bu duruma düşüyor. Kitabın sonlarına doğru bu eleştiriyi yaparken anti-emperyalizmden ne anladığını birinci bölümde belirttiğini iddia etse de ilgili bölümde böyle açıklayıcı bir paragraf, hatta cümle bile, yok. Daha da önemlisi Cumhuriyet’i kuran kadroların yerli ya da yabancı sermayeye yaklaşımlarını, konunun çok boyutluluğunu ihmal ederek, emperyalizme aracı olma ya da anti-emperyalist olmaya indirgeyip, kapitalizme karşı olmamakla emperyalist ülkelere hizmet etmeyi aynı kategoriye sokuyor. Üstelik son bölümde açıklanan bu sonuca, kitabın önceki bölümlerindeki detaylı ve titiz inceleme ve analizlerin aksine, birkaç sayfa içinde varıyor ve ikna edici olmaktan uzak kalıyor.
·
38 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.