Ahmet Hamdi Tanpınar, 1950 senesinin 9 Mart’ı ile 26 Mayıs’ı arasında
Yeni İstanbul gazetesinde, Mahur Beste ve Huzur’dan sonra gelen üçüncü
romanı Sahnenin Dışındakiler’i tefrika etmişti. Ne var ki, tefrikanın kitap
haline gelmesi ancak Tanpınar’ın ölümünden 11 sene sonra, 1973’te
mümkün olacaktı. Sahnenin Dışındakiler, gerek kendisinden önce gelen ve
birlikte bir nehir roman oluşturdukları Mahur Beste ve Huzur’a, gerek
kendisinden sonra gelen Saatleri Ayarlama Enstitüsü’ne göre daha az eleştirel ilgiye mazhar olmuş ve hakkında daha az yazılmış bir romandır.
Sahnenin Dışındakiler neden daha az ilgiye mazhar olmuştur? Kötü, zayıf, tatsız ya da eksik bir roman olduğundan mı? Bir Tanpınar romanı olmaya uygun değil midir? Aslında cevaplamak için “tam olarak hiçbiri değil” denilebilir. Ama hepsinden de az çok vardır Sahnenin Dışındakiler’e ikircimli yaklaşımda. Ve aslında romanın alımlanmasında söz konusu olan tam da budur: ikircim... Acayip bir arada kalmışlık... Bu romanda okurları tam olarak tatmin etmeyen bir şeyler vardır. Tuhaf, zihni meşgul edici, ele avuca sığmaz bir metindir söz konusu olan. Öte taraftan eksiklik ya da tamamlanmamışlık hissi, bir Tanpınar romanı
özelliğidir de. Ancak bu roman; Mahur Beste’nin, Huzur’un, Saatleri
Ayarlama Enstitüsü’nün tatlı eksikliliğinden ötede, okuru resmen ortada bırakan bir eksiklik, belirsizlik ve tamamlanmamışlıkla maluldur.
Sahnenin Dışındakiler, bir türlü bütünlenemeyen, derli toplu bir biçimde öyküsünü anlatamayan bir romandır; çünkü karakterlerin içinde boğuştuğu koşullar bütünlükten uzaktır. Malzeme belirsiz olduğu için anlatım da belirsizdir. [...] Tanpınar, belirsizlikler, eksiklikler ve parçalanmışlıkla ilerleyen bir gerçeği bu şekilde anlatmayı tercih ederek daha isabetli bir seçim yapmış olur. Okurunu zorlu, fakat bir o kadar da zenginleştirici bir yorum çabasına davet eder. Daha önce de söylendiği gibi, insana ait olan zaman rastlantılar, belirsizlikler ve krizlerle ilerler. Tanpınar, bu romanıyla “geçmişe yaldızlı bir mazi aynası”ndan bakarak bugünde yaşamanın imkânsızlığını ortaya koyarken, bizi sanatla zenginleşerek düşünmeye yönlendirir.Adeta şöyle demektedir: “Önümüzde bir yumak gibi duran hayat”ı, toptancı ve totaliter düşünce kalıplarıyla çözemeyiz.
Ahmet Hamdi Tanpınar, romanlarında bir kültürden diğerine geçişin yol açtığı buhranı anlamaya ve anlatısallaştırmaya çalışmıştır. Bu açıdan, her romanı için seçtiği tarihsel zaman aralığı ya da çağ anlamlıdır. Bunlar özellikle krizin yoğun olduğu zamanlardır. Dolayısıyla, aslında kendi yaşamöyküsünde de tanık olduğu bir dönemi, Milli Mücadele yıllarını ya da bunun bir kesitini romanlaştırmaya çalışması gayet doğaldır. Ancak bu dönemin, devlet ve rejimaçısından belirleyici oluşu, 1922 sonrası yayın dünyasında izlek ve içerik açısından bu döneme odaklanan özel bir anlatı türünü mümkün kılmıştır.
Tanpınar’ın metni Kurtuluş Savaşı anlatılarındaki dalkavukça yozlaşmaya dur deme çabasıydı. Ancak onun çabası da yeterli olmayacak, Kemal Tahir’in 1965 tarihli Yorgun Savaşçı’sı yayınlanana kadar yeni rejimin temelindeki tarihsel sürece farklı ve yeni bir bakış getirilemeyecekti. Sahnenin Dışındakiler, türün değişik örneklerinden benimseyip temellük ettiği ve beğenmeyip dışladığı unsurlarla, bu süreci anlatmanın zorluğuna işaret etmiş ve kaynaktaki Ateşten Gömlek’le uyumlu bir biçimde, söz konusu tarihin uyum değil, bir kriz anlatısı gerektirdiğine dikkat çekmiş oluyordu. Ne var ki, anlatmaya çalıştığı kriz anlatısı da ancak anlatısal bir krizle, sanki bitmeyip yarım kalmış gibi yapan bir romanla mümkün olabilecekti; Tanpınar’a göre ideolojik ve metinsel etkileşim, ancak kendini de sorunsallaştıran bireksik metinle, bitmeyen bir öyküyle mümkündü.
Belki de Tanpınar’ın Sahnenin Dışındakiler’i türdeşi olan metinlere göre bellek, kimlik oluşumu ve toplumsallığın inşası açısından daha gerçek bir teklife işaret ediyordu.
·
34 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.