Sümer Mitolojisi Giriş ve Bilgameş
Gilgameş hikayesine başlamadan önce kısaca Sümerliler ve mitolojilerine bakmakta fayda olduğunu düşünüyorum.
Sümerler, MÖ 4000 civarında Mezopotamya'da yaşayan ve bilinen en eski uygarlıkların başında geliyor. İnsanlık tarihine en büyük armağanları yazıyı (çivi yazısı) icat ederek tarihte ilk yazılı belgeleri oluşturmalardır. Şehir devletleri şeklinde olan Sümerler, Uruk, Ur, Nippur ve Eridu gibi önemli merkezler kurmuşlardır. Gelişmiş bir tarım, hukuk, ticaret ve astronomi bilgisine, çok tanrılı bir inanç sistemine sahiplerdir. Sümer medeniyeti, Akadlar ve Babililer gibi sonraki uygarlıklar üzerinde büyük bir etki bırakmıştır.
Sümer mitolojisi, Mezopotamya’nın en eski inanç sistemlerinden birini oluşturur. Sümerler, doğa olaylarını ve toplumsal düzeni tanrılarla ilişkilendirerek çok tanrılı bir inanç sistemi geliştirmişler. Tanrılar gökyüzü, yeryüzü, su, hava, savaş, aşk ve bereket gibi farklı alanları yönetirdi. Sümer mitolojisindeki tanrılar ve tanrıçalar genellikle insan biçiminde tasvir edilir, ancak doğaüstü güçlere sahiptirler. Sümer mitolojisindeki birçok unsur, daha sonraki Akad, Babil, Asur ve hatta Yunan mitolojisine bile ilham kaynağı olmuştur.
Kısaca Sümer Panteonu'na(bir mitoloji ya da dine özgü tüm tanrıların birliği) bakalım:
An (Anu): Gök tanrısı, evrenin en büyük tanrısı. En yüksek tanrı, diğer tanrıların babasıdır.
Enlil: Hava, rüzgar ve fırtına tanrısı. Tanrılar meclisinin başkanı, Sümer panteonunun en güçlü tanrısıdır.
Enki (Ea): Bilgelik, su, büyü ve zanaat tanrısı. İnsanlara yardım eden tanrı, tufan kahramanı Ziusudra’yı koruyan tanrı
Ninhursag (Ki): Toprak ve doğa tanrıçası. Bereketi ve doğumu simgeler, annelik tanrıçasıdır.
İnanna (İştar): Aşk, bereket, savaş ve cinsellik tanrıçasıdır. Hem şefkatli hem de yıkıcı, tanrılar arasındaki en güçlü kadın figürdür.
Utu (Şamaş): Güneş tanrısı, adaletin koruyucusu. İnsanların doğru kararlar vermesine yardımcı olur.
Nanna (Sin): Ay tanrısı. Zamanı ölçen, bilgelikle ilişkilendirilen bir tanrıdır.
Ereshkigal: Yeraltı dünyasının tanrıçası. Ölümün ve karanlığın tanrıçası, İnanna’nın kız kardeşidir.
Dumuzi (Tammuz): Çobanların ve tarımın tanrısı. Bereketin temsilcisi, İnanna’nın sevgilisidir.
Gula: Şifa ve sağlık tanrıçası. Hastalıkları iyileştiren tanrıçadır.
Ninurta: Savaş ve avcılık tanrısı. Kahraman savaşçı, tanrıların en güçlü savaşçısıdır.
Nergal: Savaş ve salgın hastalıkların tanrısı. Yeraltı dünyasının diğer yöneticisi, ölümle ilişkilidir.
Gilgameş(Bilgameş) Destanı
Gilgameş Destanı, Mezopotamya’da Sümerler tarafından yazılmış en eski eserlerden biridir. Sümer tabletlerinde bu kahramanın adı Bilgames olarak geçerken, Akad ve Babil versiyonlarında Gilgameş olarak değiştirilmiştir. Muazzez İlmiye Çığ’ın araştırmalarına göre destanın Sümer versiyonu, sonradan Akad ve Babil uygarlıklarında değiştirilmiş ve yeniden düzenlenmiştir. Sümer tabletlerinde daha çok bağımsız hikâyeler olarak bulunan destan, sonradan birleştirilerek bütüncül bir anlatıya dönüştürülmüştür. En önemli farklar arasında tufan kahramanının adı (Ziusudra yerine Utnapiştim), aşk tanrıçasının adı (İnanna yerine İştar) ve destanın genel yapısındaki bazı mitolojik unsurların eklenmesi bulunmaktadır. Sümerler döneminde Bilgames, Uruk’un efsanevi kralı olarak bilinir. Ancak o dönemde yazılan tabletler, onun sadece bir kahraman değil, aynı zamanda tanrılarla bağlantılı bir figür olduğunu da göstermektedir.
Uruk Kralı Bilgames, çok güçlü ancak zalim bir hükümdardır(hikayede daha iyi bir kral olarak anlatılıyor fakat yazarın son açıklamalarını baz alarak böyle ekledim). Halk, onun baskılarından şikâyet edince tanrılar, Bilgames’e denk bir rakip yaratmaya karar verir ve Enkidu’yu yaratır. Enkidu başlangıçta doğada yaşayan, hayvanlarla birlikte büyüyen vahşi bir varlıktır. Ancak tanrılar onu medeniyete çekmek için bir tapınak fahişesi(yine kitapta rahibe olarak bahsediliyor) olan Şamkat’ı gönderir. Şamkat, Enkidu’yu baştan çıkarır ve onun hayvanlarla olan bağını koparır. Enkidu, Uruk’a geldiğinde Bilgames ile dövüşür, ancak sonunda dost olurlar. İkisi birlikte tanrılar tarafından korunan Huwawa (Babil versiyonunda Humbaba) adlı yaratığı öldürmek için Cedar Ormanı’na giderler ve yaratığı öldürürler. Zaferlerinden sonra aşk tanrıçası İnanna (Akad versiyonunda İştar), Bilgames’e aşık olur ve onunla birlikte olmak ister. Ancak Bilgames, İnanna’nın birçok sevgilisini felakete sürüklediğini bildiği için onu reddeder. İnanna, bu aşağılanmaya öfkelenerek tanrılardan Gökyüzü Boğası’nı göndermelerini ister. Bilgames ve Enkidu, bu boğayı öldürerek Uruk’u kurtarırlar. Tanrılar, Enkidu’nun tanrısal varlıklara zarar verdiğini görerek onu cezalandırmaya karar verir. Enkidu ağır bir hastalığa yakalanır ve ölür. Bilgames, dostunun ölümüne çok üzülür ve onun için yas tutar. Enkidu’nun ölümü, Bilgames’i kendi ölümlülüğü üzerine düşündürür. Bunun üzerine ölümsüzlüğün sırrını öğrenmek için tufandan sağ kurtulan Ziusudra’nın (Akad versiyonunda Utnapiştim) yanına gitmeye karar verir. Uzun ve zorlu bir yolculuktan sonra Utanapiştim'e ulaşır. Ziusudra, tanrıların ona ölümsüzlük verdiğini, ancak insanların böyle bir hakkı olmadığını açıklar. Yine de Bilgames’e gençliği geri getiren bir bitkinin varlığından bahseder. Bilgames bu bitkiyi bulur, ancak dönüş yolunda bir yılan bitkiyi çalar. Böylece Bilgames, ölümsüzlük şansını kaybeder ve Uruk’a geri döner. Destan da böylece sona erer.
Calvino'nun "Başlayan, ama bitmeyen öyküler dünyasında yaşıyoruz." demesine sebep olan destanlardan biridir Gilgameş Destanı. Destan, yalnızca bir kahramanlık hikâyesi değil, aynı zamanda insanın ölümlülüğü, dostluk, güç, adalet ve bilgelik gibi evrensel temaları işleektedir. Gilgameş’in ölümsüzlük arayışı, insanın faniliğini kabul etmesi gerektiği fikrini vurgulayarak felsefi bir altyapı sunar. Aynı zamanda Sümerlerin inanç sistemini, mitolojisini ve toplumsal yapısını anlamamıza yardımcı olur. Mezopotamya uygarlıkları başta olmak üzere, Antik Yunan ve Orta Doğu edebiyatını etkileyerek, mitolojik ve edebi geleneklerin temel taşlarından biri olmuştur.
··
1.074 Gösterim
1 Yorum
Lütfen giriş yapınız.
