BİR ELİMDE GÜNEŞ, DİĞERİNDE AY
Yazarın iddiası şu: Başında Cengiz Han’ın bulunduğu Cengiz İmparatorluğu, yeni bir egemenlik anlayışını da temsil ediyordu. Bu egemenlik anlayışı şu unsurlardan oluşuyordu:
a) Her şeyin, yasaların bile üstünde olan, tüm imparatorluğu şahsında cisimleştiren, mutlak mı mutlak bir hükümdar,
b) Hükümdarın kendi meşruiyetini sürdürmesine yarayan, asla son bulmayacak bir fetih politikası,
c) Hükümdarlığın Tanrı tarafından hükümdara bahşedildiği inancı,
d) Evrensel, dolayısıyla pek çok kavmi barış içinde bir arada yaşatan (ve onlara ticaret yapma ve kültürel etkileşimde bulunma imkânı tanıyan) bir yönetim iddiası ve biçimi.
Cengiz İmparatorluğu’ndan önce var olan devletlerde de rastlanması mümkün olan bu unsurların en yüksek ve bariz temsilcisi, yazara göre, Cengiz İmparatorluğu olmuştur.
Cengiz İmparatorluğu demek, 17. Yüzyıla kadar devam eden bir Doğu devletler sistemi ve egemenlik anlayışı demek. Başında Cengiz Han’ın bulunduğu Cengiz İmparatorluğu’nun fethettiği coğrafyalarda, imparatorluğun devamı sayılabilecek başka imparatorluk ve hanedanlar doğuyor: Çin’de Yuan Hanedanı (Kubilay), İran’da İlhanlılar, Rusya’da Altın Orda Hanlığı ve Orta Asya’da Çağatay Hanlığı. Bu yeni devletlerin başındakilerin hepsi, Cengiz Han ile bir şekilde kan bağına sahip bulunuyor (Çevrede bunlar kadar önemli olmayan, başka küçük hanlıklar da var).
Cengiz İmparatorluğu’nun farklı diyarlardaki kollarını temsil eden bu devletler de yerlerini başka devletlere bırakıyorlar: Zamanla Çin’deki Yuan Hanedanı’nun yerine Çinli Ming Hanedanı geçiyor. İran merkezli İlhanlılar’ın yerini Osmanlılar alıyor. Altın Orta Hanlığı, yerini Rus İmparatorluğu’na bırakıyor. Çağatay Hanlığı da, oluyor sana Timur İmparatorluğu. Hatta Timur öldükten sonra hanlığı terk edip Hindistan’ın kuzeyine yerleşen ve orada yeni bir imparatorluk kuran Babür İmparatorluğu’nu da aynı çerçeve içinde saymadan geçmeyelim.
Yukarıda sayılan ve birbirlerinin içinden çıkan tüm bu devletler (Cengiz, Kubilay, İlhanlı, Altın Orda, Çağatay, Ming, Osmanlı, Timur ve Babür imparatorlukları; bunlara belki Memluk İmparatorluğu da eklenebilir), Cengiz İmparatorluğu’nun, yukarıda unsurları sayılan egemenlik anlayışını bünyelerinde taşıdılar. Yazar bunu iddia ediyor ve bu iddiasını destekleyecek deliller getiriyor. Oldukça ikna edici.
Hatta Avrupa da, sözü edilen Cengizli egemenlik anlayışından vareste değil. 16. Yüzyılda Kutsal Roma İmparatoru olan V. Karl’ı (Namıdiğer Şarlken) incelediğimizde, onun yönetiminin de Cengizli egemenlik anlayışına sahip olduğu öne sürülebilir. Şarlken’in, yönetimi sırasında Avrupa’nın hâkimlerinden olduğu ve Doğu dünyası ile yakın ilişkilerde bulunduğu biliniyor.
Ayşe Zarakol’un anlatmak istedikleri bunlarla bitmiyor. Kendisi, Uluslararası İlişkiler disiplininden geldiği için, bu disiplinle uyumlu bir devletlerarası sistem ve egemenlik biçimi varsayımında bulunuyor. Hatta Zarakol’un sözü getirmek istediği esas yer de burası: Yani Avrupa’nın tarihte yükselişe geçip Doğu’yu geride bırakması, Doğu’daki devletlerde geçerli olan Cengizli egemenlik biçiminin de sonu anlamına gelmişti. Çoğunlukla Doğu’ya özgü olan Cengizli egemenlik biçimi, 17. yüzyıldan itibaren yerini, Avrupa’ya özgü olan ve günümüzde de devam eden bir devletlerarası sistem ve egemenlik biçimine terk etti (Egemen-eşitlik ve ulusal sınır ilkeleriyle belirlenen). Ayrıca yazar, Doğu medeniyetlerinin yeniden yükselişe geçmelerinin beklendiği çağımızda, kitaba konu edilen Cengizli egemenlik biçimi ve anlayışının da, milliyetçilikten uzak olması bakımından, bir yol gösterici olabileceğini düşündüğünü belirtiyor.
17. yüzyıla kadar devam eden ve Doğu’nun daha ileride olduğu bir dünyayı anlamak ve hayal etmek bakımından Ayşe Zarakol’un kitabı pek yararlı oldu. Eminim ki eleştiriciler kitapta birtakım eksiklikler bulabileceklerdir. Ancak Zarakol’un nispeten doğru ve açıklayıcı bir bakış açısı yakalamış olduğu fikrindeyim.
·
119 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.