Ruletka yalnız masada deyil.Edebiyat
Ruletka yalnız masada deyil.
Dostoyevskinin "Qumarbaz" əsəri ilk baxışda qumar bağımlılığı üzərində qurulmuş bir hekayə təsiri bağışlasa da, əslində çoxqatlı və dərin psixoloji mövzulara toxunur. Hekayənin mərkəzində sadəcə ruletka masasında uduzan və ya qazanan bir adam deyil, özünü hiss etdirməyə çalışan, emosiyalarla və qürurla boğuşan bir insan durur. Burada insan iradəsinin zəifliyi, ehtirasın qarşısında aciz qalması, və ən əsası – insanın öz daxili xaosuna məğlub olması mövzusunda yazılmış çox güclü bir nümunə var.
Alekseyin davranışlarında təkcə qumar asılılığının deyil, eyni zamanda insanın özünü sübut etmə ehtiyacının, alçaldılma qorxusunun və sevgi ilə qürur arasında qalan ziddiyyətli duyğuların izlərini görmək mümkündür. O, yalnız pulla deyil, münasibətlərlə də “oynayır”. Polina ilə olan münasibət bu ziddiyyətin ən parlaq nümunəsidir: nə tam yaxınlıq, nə də tam uzaqlıq – sadəcə içində boğulmaqdan başqa çıxış yolu olmayan bir əlaqə. Onun üçün bu qadın həm ideal, həm işgəncə, həm də sınaq vasitəsidir.
Əsərdə maraqlı bir cəhət də var: pul anlayışı yalnız maddi deyil, simvolik bir güc formasında təqdim olunur. Pul vasitəsilə kiminsə hörmətini qazanmaq, kiminsə gözündə yüksəlmək və ya kimisə özündən asılı etmək istəyi ön plandadır. Bu baxımdan "Qumarbaz", təkcə qumar stolunda deyil, bütün sosial münasibətlərdə “oyun”ların necə oynandığını göstərən bir əsərdir. Qəhrəmanlar bir-biri ilə daim oyun içindədirlər: hisslərini gizlədir, aldatır, manipulyasiya edirlər.
Əsərin ən təsirli tərəflərindən biri də budur ki, hər şey real həyatdan kənar təsəvvürlərlə yazılmayıb. Dostoyevski özü də eyni dövrdə borclar içində boğulub, ruletka masalarında vaxt keçirib və bu romanı çox qısa müddətdə, maddi çətinliklər səbəbilə qələmə alıb. Bu da əsərin hər sətirində bir növ şəxsi həqiqət, yaşanmışlıq hissi yaradır. Sanki müəllif yalnız obrazları yaratmır, öz sarsıntılarını da onlara ötürür.
Qumar burada yalnız bir vasitədir – insanın taleyi ilə oyun oynama arzusu, hər şeyin bir anda dəyişəcəyi ümidiylə atılan risklər və nəzarəti ələ alma ehtiyacı. Dostoyevski sanki göstərmək istəyir ki, insan həyatda nə qədər ağıllı, savadlı, mədəni olsa da, içindəki idarəsiz hisslərə məğlub olmaq təhlükəsi hər zaman var. İradə ilə ehtirasın savaşı – və çox zaman ehtiras qalib gəlir.
"Qumarbaz" bir sualdır əslində: insan öz həyatını şansa buraxacaq qədər harada və niyə təslim olur?
Bu əsər, klassik ədəbiyyatın daha qısa, amma məzmun baxımından bir o qədər ağır və düşündürücü nümunələrindən biridir. Dostoyevski burada sadəcə hadisə danışmır – o, oxucunu insan təbiətinin enişli-yoxuşlu yollarına aparır. Həyatın qeyri-müəyyənliyi, insanın daxili sarsıntıları və idarə etmədiyi ehtirasların yaratdığı xaosu ustalıqla təqdim edir. Və bu xaosun içində, hər kəs bir az Aleksey, bir az Polina, bir az da “oyunu kənardan izləyən” olur.
Və bəlkə də Alekseyin son sözlərində bir həqiqət gizlənir – bəzən insan hər şeyin sabah düzələcəyinə inanaraq, bugünün acısını normallaşdırır:
“Sabah, sabah, hər şey bitəcək!”
·
126 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.